باشگاه خبرنگاران جوان؛ رضوان پاک منش  - پیری جمعیت یکی از مهم‌ترین تحولات جمعیتی قرن بیست‌ویکم است که آثار آن بر اقتصاد، بازار کار، نظام سلامت، رفاه اجتماعی و حتی فرهنگ جوامع آشکار شده است. اگرچه خوزستان در مقایسه با بسیاری از استان‌های مرکزی و شمالی ایران هنوز از ساختار سنی نسبتاً جوان‌تری برخوردار است، اما روندهای جمعیتی نشان می‌دهد این استان نیز وارد مسیر سالمندی شده و در دهه‌های آینده با پیامدهای گسترده آن روبه‌رو خواهد شد.

با این حال، جوان بودن نسبی خوزستان نباید باعث نادیده گرفتن روند سالمندی شود. میانگین سنی جمعیت استان در دهه‌های اخیر افزایش یافته و مهاجرت بخشی از جمعیت جوان و فعال به استان‌های دیگر نیز به این روند سرعت بخشیده است. گزارش‌های رسمی از مهاجرت ده‌ها هزار نفر از خوزستان به استان‌هایی مانند تهران، اصفهان، البرز و یزد حکایت دارد؛ پدیده‌ای که می‌تواند نسبت سالمندان را در ساختار جمعیتی استان افزایش دهد.

سالمندی در خوزستان توزیع یکنواختی ندارد. برخی شهرستان‌ها مانند بهبهان از بالاترین نسبت سالمندان برخوردارند، در حالی که شهرستان‌هایی نظیر کارون و هویزه ساختار جمعیتی جوان‌تری دارند. پژوهش‌های دانشگاهی نشان داده‌اند که بهبهان در میان شهرستان‌های استان بیشترین سهم جمعیت سالمند را دارد و از منظر جمعیتی در زمره پیرترین مناطق خوزستان قرار می‌گیرد.

این تفاوت‌ها ناشی از عوامل مختلفی همچون مهاجرت، نرخ باروری، شرایط اقتصادی و فرصت‌های اشتغال است. مناطقی که با مهاجرت جوانان مواجه‌اند، معمولاً سریع‌تر به سمت سالمندی حرکت می‌کنند؛ زیرا سهم جمعیت فعال کاهش یافته و وزن جمعیت سالمند افزایش می‌یابد.

بیش از ۱۲ درصد جمعیت خوزستان را سالمندان تشکیل می دهند؛ رشد پیری جمعیت تا ۳۰ درصد

مدیرکل بهزیستی خوزستان در گفتگو با خبرنگار ما با اشاره به انتخاب اهواز به عنوان یکی از شهرهای دوستدار سالمند کشور افزود: با توجه به روند رو به رشد جمعیت سالمندان، ضرورت دارد از امروز زیرساخت‌های لازم برای پاسخگویی به نیازهای این قشر فراهم شود. در حال حاضر بیش از ۱۲ درصد جمعیت کشور را سالمندان تشکیل می‌دهند و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۱۴۳۰ این رقم به بیش از ۳۰ درصد برسد.

وی از آغاز اجرای طرح «شهر دوستدار سالمند» در کلانشهر اهواز خبر داد و گفت: این طرح با هدف ارتقای کیفیت زندگی سالمندان، مناسب‌سازی فضاهای شهری و توسعه خدمات اجتماعی و رفاهی برای این قشر ارزشمند در حال اجرا است.

دکتر کریمیان اظهار کرد: طرح شهر دوستدار سالمند یک برنامه بین‌المللی است که در بسیاری از شهرهای بزرگ جهان اجرا شده و در ایران نیز تاکنون حدود ۱۷ شهر به عنوان شهر دوستدار سالمند انتخاب شده‌اند.

مدیرکل بهزیستی خوزستان هدف اصلی این طرح را ایجاد محیطی مناسب برای زندگی سالمندان عنوان کرد و گفت: در قالب این برنامه، موضوعاتی همچون مناسب‌سازی فضاهای شهری، حمل‌ونقل، مسکن، مشارکت اجتماعی، ارتباطات مدنی، حمایت‌های اجتماعی و خدمات سلامت مورد توجه قرار می‌گیرد تا سالمندان بتوانند زندگی مستقل‌تر، ایمن‌تر و باکیفیت‌تری داشته باشند.

کریمیان با تأکید بر اینکه اجرای این طرح نیازمند همکاری همه دستگاه‌های اجرایی است، تصریح کرد: بیش از ۱۷ دستگاه در کنار بهزیستی برای تحقق اهداف این برنامه مشارکت دارند و مطالعات تخصصی آن نیز توسط اساتید دانشگاه شهید چمران اهواز در حال انجام است.

وی نقش شهرداری اهواز را در موفقیت این طرح بسیار مهم دانست و گفت: انتظار می‌رود شهرداری به عنوان یکی از ارکان اصلی مدیریت شهری، همکاری گسترده‌ای در زمینه مناسب‌سازی معابر، فضاهای عمومی و خدمات شهری برای سالمندان داشته باشد.

مدیرکل بهزیستی خوزستان همچنین از حمایت‌های استانداری خوزستان در اجرای این طرح قدردانی کرد و افزود: با پیگیری‌های استاندار و همراهی مسئولان استانی، زمینه انتخاب اهواز به عنوان شهر دوستدار سالمند فراهم شد و امیدواریم با انسجام و همکاری همه دستگاه‌ها، این طرح به الگویی موفق در کشور تبدیل شود.

عوامل مؤثر بر پیری جمعیت در خوزستان

مانند سایر نقاط ایران، نرخ فرزندآوری در خوزستان نیز طی دهه‌های اخیر کاهش یافته است. کاهش تعداد موالید باعث می‌شود سهم کودکان و نوجوانان در جمعیت کمتر شود و در نتیجه نسبت سالمندان افزایش یابد. 

گسترش خدمات بهداشتی، واکسیناسیون، درمان بیماری‌ها و بهبود شرایط زندگی موجب شده است افراد عمر طولانی‌تری داشته باشند. این موفقیت بهداشتی، به طور طبیعی تعداد سالمندان را افزایش می‌دهد.

یکی از ویژگی‌های مهم خوزستان در سال‌های اخیر، مهاجرت بخشی از نیروی کار و جوانان به سایر استان‌ها بوده است. مشکلات اقتصادی، بیکاری، تنش‌های زیست‌محیطی، کم‌آبی و آلودگی هوا از جمله عوامل مؤثر بر این مهاجرت‌ها محسوب می‌شوند. خروج جمعیت جوان، فرآیند سالمندی را تشدید می‌کند.

گسترش شهرنشینی و افزایش هزینه‌های زندگی باعث شده خانواده‌ها تمایل کمتری به داشتن فرزندان متعدد داشته باشند. این تحول در بلندمدت به تغییر ساختار سنی جمعیت منجر می‌شود. 

بحران خاموش در خوزستان

پیری جمعیت صرفاً یک موضوع جمعیتی نیست؛ بلکه آثار اقتصادی گسترده‌ای دارد. با افزایش تعداد سالمندان، نسبت جمعیت فعال به جمعیت وابسته کاهش می‌یابد. در چنین شرایطی بازار کار با کمبود نیروی انسانی جوان روبه‌رو می‌شود.فشار بر صندوق‌های بازنشستگی افزایش می‌یابد.هزینه‌های درمان و مراقبت‌های بلندمدت بیشتر می‌شود.رشد اقتصادی استان ممکن است با محدودیت مواجه شود.

برای استانی مانند خوزستان که بخش مهمی از اقتصاد آن بر صنایع نفت، گاز، پتروشیمی و کشاورزی استوار است، کاهش نیروی کار جوان می‌تواند آثار قابل توجهی بر بهره‌وری اقتصادی داشته باشد.

سالمندی جمعیت چالش‌های اجتماعی متعددی نیز به همراه دارد. افزایش تعداد سالمندان تنها، تغییر ساختار خانواده، کاهش حمایت‌های سنتی و نیاز به خدمات مراقبتی تخصصی از جمله این مسائل هستند.

در گذشته خانواده گسترده نقش اصلی را در نگهداری سالمندان ایفا می‌کرد، اما با گسترش شهرنشینی، اشتغال زنان و مهاجرت فرزندان، این الگو در حال تغییر است. در نتیجه نیاز به مراکز روزانه، خدمات مراقبت در منزل و حمایت‌های اجتماعی بیشتر احساس می‌شود.

سالمندان بیش از سایر گروه‌های سنی در معرض بیماری‌های مزمن مانند دیابت، بیماری‌های قلبی، فشار خون، آرتروز و اختلالات شناختی قرار دارند. بنابراین با افزایش سهم سالمندان، نظام سلامت خوزستان باید برای تقاضای بیشتر خدمات پزشکی و توانبخشی آماده شود.

در حال حاضر مراکز توانبخشی و خدمات مراقبتی سالمندان در استان فعالیت دارند، اما با ادامه روند سالمندی، توسعه این زیرساخت‌ها ضروری خواهد بود.

گرچه سالمندی اغلب به عنوان یک چالش مطرح می‌شود، اما می‌تواند فرصت‌هایی نیز ایجاد کند. بسیاری از سالمندان دارای تجربه، دانش و سرمایه اجتماعی ارزشمند هستند. مشارکت آنان در فعالیت‌های آموزشی، فرهنگی، مشاوره‌ای و داوطلبانه می‌تواند به توسعه اجتماعی استان کمک کند.

امروزه مفهوم «سالمندی فعال» بر حفظ مشارکت اجتماعی، سلامت جسمی و استقلال سالمندان تأکید دارد. اگر سیاست‌گذاری مناسبی انجام شود، سالمندان می‌توانند به جای آنکه صرفاً مصرف‌کننده خدمات باشند، به عنوان سرمایه انسانی جامعه ایفای نقش کنند.

 اگرچه سالمندی جمعیت چالش‌هایی برای اقتصاد، سلامت و رفاه اجتماعی ایجاد می‌کند، اما با برنامه‌ریزی دقیق و نگاه آینده‌نگر می‌توان این پدیده را از یک تهدید به فرصتی برای توسعه انسانی و اجتماعی استان تبدیل کرد.