باشگاه خبرنگاران جوان؛ مژده عینی - سپیده‌دم که پرتو‌های خورشید بر دشت‌ها و باغ‌ها می‌تابد، زندگی در سکوتی طلایی آغاز می‌شود؛ سکوتی که با وزش آرام بال‌های هزاران زنبور عسل شکسته می‌شود. آنها از دل کندو‌های چوبی بیرون می‌آیند و در مسیر گل‌های شکوفه‌زده باغ‌های مرکبات، بوته‌های آویشن و گون و درختان کُنار به پرواز درمی‌آیند؛ بی‌آن‌که دیده شوند، بی‌آن‌که نامی بر زبان آورند، اما با نقشی که آینده طبیعت و سفره انسان‌ها را رقم می‌زند. در میان عطر شکوفه‌ها و گرمای آفتاب، هر پرواز زنبور، حلقه‌ای از زنجیره حیات را کامل می‌کند. دانه‌ای گرده از گلی به گل دیگر می‌رسد و وعده میوه‌ای تازه، محصولی پربار و زمینی سرسبز را می‌دهد. شاید در نگاه نخست، زنبور عسل تنها تولیدکننده شهدی شیرین باشد، اما در حقیقت، معمار خاموش امنیت غذایی و نگهبان تنوع زیستی است؛ موجودی کوچک با مسئولیتی بزرگ که بقای بسیاری از گیاهان و رونق بسیاری از معیشت‌ها به تلاش بی‌وقفه او وابسته است.

این تلاش خاموش، سال‌هاست که توجه پژوهشگران و کارشناسان حوزه کشاورزی و منابع طبیعی را به خود جلب کرده است؛ کارشناسانی که از یک‌سو بر نقش بی‌بدیل زنبور عسل در پایداری اکوسیستم‌ها تأکید دارند و از سوی دیگر، نسبت به تهدید‌هایی هشدار می‌دهند که این چرخه حیاتی را با خطر روبه‌رو کرده است. در دل این دغدغه‌ها، پرسشی اساسی شکل می‌گیرد: چگونه می‌توان از این سرمایه ارزشمند طبیعی پاسداری کرد تا همچنان صدای زندگی در باغ‌ها و دشت‌ها طنین‌انداز باشد؟

زنبور عسل، موجودی ظریف و در عین حال حیاتی، نقشی انکارناپذیر در حفظ اکوسیستم‌های طبیعی، تضمین امنیت غذایی و توسعه اقتصادی جوامع ایفا می‌کند.

اهمیت حیاتی زنبور عسل در حفظ تنوع زیستی و امنیت غذایی

محمدجواد آگاه، رئیس بخش تحقیقات علوم دامی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس، زنبور عسل را «محور حیاتی تنوع زیستی» توصیف می‌کند. 

او می گوید: تقریبا ۹۰ درصد گیاهان وحشی و بیش از ۷۵ درصد محصولات کشاورزی، از جمله میوه‌هایی، چون سیب، بادام، و مرکبات، وابسته به گرده‌افشانی زنبور‌ها هستند. این وابستگی مستقیم، امنیت غذایی جهانی را در گرو سلامت و بقای این موجودات قرار داده است.

زینب امیری قنات سامان، عضو هیأت علمی بخش علوم دامی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس نیز علاوه بر نقش زیست‌محیطی، به ارزش اقتصادی و درمانی محصولات جانبی زنبور عسل اشاره می‌کند. 

او می‌گوید: عسل، گرده گل، موم، بره‌موم، زهر زنبور عسل و ژل رویال، محصولاتی با ارزش غذایی، دارویی و صنعتی بالا هستند که می‌توانند موتور محرک توسعه اقتصادی در مناطق روستایی و عشایری باشند.

امیری قنات سامان همچنین به ظهور علم نوین «آپی‌تراپی» (زنبوردرمانی) به عنوان یکی از دستاورد‌های ارزشمند در این حوزه اشاره دارد.

قناعتیان، مدیر جهاد کشاورزی جهرم، نیز بر نقش کلیدی زنبور عسل در ارتقای کیفیت و کمیت محصولات کشاورزی، به ویژه در باغات مرکبات و درختان کنار، تأکید کرده و زنبور‌های عسل را «بازوان توانمند باغداران» در دستیابی به محصولات مرغوب‌تر می‌خواند.

جایگاه مهم فارس در تولید عسل و سایر محصولات مرتبط با صنعت زنبورداری

علی فلاحی معاون بهبود تولیدات دامی جهاد کشاورزی فارس پیش از این و در فروردین ماه امسال با اشاره به جایگاه مهم این استان در تولید عسل و سایر محصولات مرتبط با صنعت زنبورداری، اظهار کرد: در پارسال مجموع تولید عسل در این استان به ۱۲ هزار و ۵۰۰ تن رسیده است.

او ادامه داد: حدود یک میلیون کلونی زنبور عسل در استان فعال است که این میزان کلونی، نقش مهمی در تولید عسل و سایر محصولات مرتبط با صنعت زنبورداری دارد و نشان‌دهنده توسعه و پویایی این بخش در استان است.

این مقام مسئول با بیان اینکه زنبورداری علاوه بر تولید عسل، در تولید سایر فرآورده‌های ارزشمند نیز نقش دارد، افزود: در کنار تولید عسل، در امسال هزار و ۵۶۱ کیلوگرم ژل رویال (ژل شاهانه)،۲۹۴ تن موم، ۸۱ تن گرده گل و ۵۱ تن برموم در استان فارس تولید شده است که هر یک از این محصولات در صنایع غذایی، دارویی و بهداشتی کاربرد‌های گسترده‌ای دارند.

فلاحی تصریح کرد: فعالیت‌های زنبورداری در ۳۷ شهرستان استان در حال انجام است و این گستردگی جغرافیایی سبب شده فارس به یکی از مناطق مهم کشور در حوزه تولید عسل و فرآورده‌های زنبور عسل تبدیل شود.

جهرم یکی از شهرستان های تولیدکننده عسل در استان فارس است.

قناعتیان، مدیر جهاد کشاورزی جهرم، با اشاره به عسل با کیفیت و تنوع بالا، در این شهرستان، می‌گوید: ۴۰ هزار کندوی زنبور عسل در این شهرستان فعال است که ضمن تولید سالانه ۴۰۰ تن عسل مرغوب از گونه‌های کنار، گون، چهل گیاه، اکالیپتوس و آویشن، نقشی کلیدی در گرده‌افشانی و افزایش بهره‌وری باغات و درختان جهرم ایفا می‌کنند.

تهدید‌ها؛ زنگ خطری برای زنبورداری

با وجود اهمیت فوق‌العاده زنبور عسل، جمعیت این حشرات با چالش‌های جدی رو‌به‌رو است. 

الهام رضایی، محقق بخش تحقیقات گیاهپزشکی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس، نیز مصرف بی‌رویه و نامناسب سموم شیمیایی کشاورزی، به ویژه دسته نئونیکوتینوئیدها، را عامل اصلی ضعف و نابودی کلنی‌های زنبور عسل معرفی می‌کند. این سموم با تأثیر بر سیستم عصبی و توانایی جهت‌یابی زنبورها، خسارات جبران‌ناپذیری وارد می‌کند.

محمدجواد آگاه، رئیس بخش تحقیقات علوم دامی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس، همچنین آفت کنه واروا (Varroa destructor) را یکی دیگر از دشمنان سرسخت زنبور‌ها برشمرده و می‌گوید: این کنه‌ها با تغذیه از لاروها، کلونی‌ها را ضعیف کرده و ویروس‌های منتقل‌شده توسط آنها، رفتار طبیعی زنبور‌ها را مختل می‌کند.

او ادامه داد: علاوه بر این، تخریب زیستگاه‌ها، آلودگی‌های زیست‌محیطی، تغییرات اقلیمی و استفاده نادرست از دارو‌ها و سموم، بقای این گرده‌افشانان ارزشمند را به طور جدی تهدید می‌کند. 

ابوالفتح مرادی، رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی فارس، نیز از تأثیرات منفی این عوامل بر اکوسیستم زنبور‌ها ابراز نگرانی کرده است.

راهکار‌های جامع؛ از کشاورزی پایدار تا توانمندسازی اجتماعی

این پژوهشگران و مدیران حوزه کشاورزی بر لزوم اجرای راهکار‌های جامع و همه‌جانبه تأکید دارند. ابوالفتح مرادی، رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی فارس اولویت‌بخشی به کشاورزی ارگانیک و بیولوژیک را از جمله اقدامات برای حفاظت از زنبور‌ها می‌داند.

الهام رضایی محقق بخش تحقیقات گیاهپزشکی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس، نیز، مدیریت علمی زمان و نوع سم‌پاشی، و توسعه کشت گیاهان گلدار و بومی را از اصول کلیدی حفاظت از زنبور‌ها می‌داند.

محمدجواد آگاه رئیس بخش تحقیقات علوم دامی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس بر اهمیت اصلاح نژاد زنبور عسل برای افزایش مقاومت و تاب‌آوری نسل‌های جدید و همچنین حفظ تنوع ژنتیکی تأکید کرد. 

او همچنین آموزش زنبورداران و کشاورزان، آگاهی‌بخشی عمومی و حمایت از طرح‌های تحقیقاتی را از ضروریات این حوزه برشمرد.

ابوالفتح مرادی رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس نیز بیان کرد: تحقیقات اصلاح نژاد در سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی و مرکز فارس، گام‌های مؤثری را در بهبود مقاومت و بازدهی نسل‌های جدید زنبورعسل برداشته و در کنار آن، بهره‌وری زنبورداران را افزایش داده است.

زینب امیری قنات سامان، عضو هیأت علمی بخش علوم دامی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس نیز توانمندسازی زنان روستایی و عشایری را یکی از محور‌های مهم در توسعه پایدار زنبورداری دانست. 

او با اشاره به اجرای موفقیت‌آمیز طرح‌هایی در منطقه داریون استان فارس، بیان می‌کند که تمرکز بر آموزش مهارت‌های تخصصی تولید محصولات جانبی زنبور عسل و ایجاد تعاون‌های زنان، منجر به اشتغال پایدار و افزایش درآمد در مناطق روستایی شده است.

قناعتیان مدیر جهاد کشاورزی شهرستان جهرم نیز، از پیگیری جدی برای تشکیل تعاونی زنبورداران در جهرم خبر داده و بر ضرورت حمایت از زنجیره‌های ارزش محصولات زنبور عسل تأکید کرده است.

این پژوهشگران، جامعه علمی و دست‌اندرکاران بخش کشاورزی در فارس با تأکید بر نقش حیاتی زنبور عسل، خواستار توجه بیش از پیش مسئولان، کشاورزان و عموم مردم به حفظ این گونه ارزشمند و اجرای راهکار‌های علمی و پایدار برای مقابله با تهدید‌های موجود شده‌اند.