باشگاه خبرنگاران جوان- زبان فارسی را آن وقت که پدرش در تفلیس سرکنسول سفارت آلمان بود آموخت، فریدریش روزن خاورشناس، دیپلمات و سیاست‌مدار آلمانی در ۳۰ اوت ۱۸۵۶ در شهر لایپزیگ چشم به جهان گشود؛ ولی عمده فعالیت‌های حرفه‌ایش به شرق مربوط بود و نهایتاً در چین درگذشت.

او فرزند جرج روزن سیاستمدار و دیپلمات و شرق شناس قرن نوزدهم بود، دوران کودکی خود را در شهر بیت‌المقدس در فلسطین، محل خدمت پدرش سپری کرد. این اقامت زودهنگام در خاورمیانه، بذر‌های علاقه به فرهنگ‌های شرقی را در جان او نشاند و زمینه‌ساز یادگیری زبان‌های آلمانی، انگلیسی که زبان مادریش بود، عربی و ترکی در سنین جوانی شد. عموی او نیز خاورشناس و استاد دانشگاه لندن بود.

روزن برای تکمیل دانش خود به دانشگاه‌های برلین، لایپزیگ، گوتینگن و پاریس رفت و تحصیلات خود را در حوزه زبان‌های مدرن و شرقی به پایان رساند. پس از مدتی فعالیت به عنوان معلم خصوصی در لندن، در سال ۱۸۸۷ فعالیت آکادمیک خود را با تدریس زبان‌های فارسی و اردو در دانشگاه هومبولت برلین آغاز کرد. او در سال ۱۸۸۸ نیز به عنوان معلم زبان هندی در بخش تازه تأسیس شرق‌شناسی برلین مشغول به کار شد.

خروج از فضای آکادمیک، ورود به عرصه سیاست

نقطه عطف زندگی او در سال ۱۸۹۰ رقم خورد؛ زمانی که بر اثر اختلاف با مدیران دانشگاه، از کرسی آکادمیک کناره‌گیری کرد و به تأسی از پدر، وارد وزارت امور خارجه آلمان شد. تسلط شگرف او به زبان‌های منطقه باعث شد به سرعت در نظام دیپلماسی ارتقا یابد و مأموریت‌های مهمی را در تهران، بوشهر، بیروت و بغداد بر عهده بگیرد. او در سال ۱۸۹۷ مسئولیت ایجاد سفارتخانه آلمان در بغداد را عهده‌دار شد که نقشی کلیدی در تثبیت نفوذ آلمان در منطقه داشت.

او از ابتدای دهه ۱۸۹۰ میلادی ۱۰ سال در ایران مأموریت داشت، ابتدا عضو سفارت آلمان در تهران، و سپس، نایب‌کنسول بوشهر، و سرانجام هم وزیرمختار کشورش در ایران بود بود. به گفته شجاع الدین شفا در این دوره، چنان زبان فارسی گفتاری و نوشتاری را آموخت که گاه به فارسی شعر هم می‌سرود! روزن هرچند در ایران مأموریت سیاسی داشت، توجهش بیش از هر چیز، به تاریخ و فرهنگ ایران بود، و در بیشتر آثارش به ایرانیان و زبان و ادبیات این کشور می‌پرداخت. نخستین نوشته روزن درباره ایران، گزارش اولین سفرش به ایران از خلیج فارس تا دریای خزر بود که در ۱۸۹۰ میلادی منتشر شد.

حضور روزن در ایران تنها به فعالیت‌های سیاسی محدود نشد؛ او از فرصت حضور در تهران برای تعمیق مطالعات ایران‌شناسی خود بهره برد. یکی از دستاورد‌های مهم این دوره، همکاری او با ناصرالدین‌شاه قاجار در چاپ کتاب «گرامر مدرن فارسی» در سال ۱۸۹۰ بود. او همچنین کتاب «عناصر زبان فارسی» پدرش را ویرایش و بازنشر کرد و به عنوان مرجعی معتبر در حوزه زبان و ادبیات فارسی در میان محافل دیپلماتیک شناخته شد.

روزن در سال ۱۹۰۰ به برلین بازگشت تا مسئولیت دفتر شرق در بخش سیاسی وزارت خارجه را بر عهده بگیرد. او در سال‌های بعد به‌عنوان نماینده سیاسی امپراتوری آلمان در کشور‌های مختلف خدمت کرد و به دلیل شناخت عمیق از تحولات خلیج فارس و خاورمیانه، به یکی از استراتژیست‌های حوزه شرق در آلمان بدل گشت. پس از سفر قیصر ویلهلم دوم به فلسطین، روزن به عنوان کنسول در شهر بیت‌المقدس منصوب شد و نشان سلطنتی خورشید و شیر درجه دو را دریافت کرد. تجارب او در این دوران بعد‌ها در قالب کتاب‌های خاطرات و سفرنامه به رشته تحریر درآمد.

خروج از سیاست و برگشت به ایران شناسی

اوج فعالیت سیاسی او در سال ۱۹۲۱ بود که به‌عنوان وزیر امور خارجه در دولت «یوزف ویرت» منصوب شد. با این حال، روحیه علمی و میانه‌رو او با فضای ملتهب سیاسی آن زمان چندان سازگار نبود و تنها چند ماه بعد از تمامی سمت‌های دولتی استعفا داد. این کناره‌گیری داوطلبانه، آغاز دوره تازه‌ای از زندگی او بود که به طور کامل وقف تحقیقات ایران‌شناسی و خاورشناسی شد.

در سال‌های پس از سیاست، او سرپرستی جامعه خاورشناسی آلمان را بر عهده گرفت و آثار ارزشمندی را به چاپ رساند. مشهورترین کار علمی او در این دوره، ترجمه منظوم و منثور «رباعیات عمر خیام» به زبان آلمانی بود که با مقدمه‌ای تحقیقی منتشر شد. این ترجمه به دلیل دقت و رعایت امانت هنری، بار‌ها تجدید چاپ گشت و نام او را در زنده نگاه داشتن نام خیام در میان آلمانی‌زبانان جاودانه کرد.

روزن علاوه بر ادبیات کلاسیک، به مستندنگاری تاریخ و جغرافیای ایران نیز علاقه داشت و در سال ۱۹۲۵ کتاب تصویری و تحلیلی «ایران‌زمین در کلام و تصویر» را منتشر کرد. او همچنین مقدمه‌ای بر ترجمه پدرش از مثنوی معنوی نگاشت و آثاری درباره عقاید مولوی و داستان هاروت و ماروت منتشر کرد. دانش او به حدی بود که منتقدانش به طنز می‌گفتند زبان و قلم او تحت تأثیر سبکِ کتاب هزار و یک شب قرار گرفته است.

فریدریش روزن سرانجام در ۲۷ نوامبر ۱۹۳۵ در پی حادثه‌ای در پکن درگذشت، در حالی که میراثی گران‌بها از پیوند میان سیاست و فرهنگ به‌جا گذاشت. او نه تنها یک دیپلمات کارکشته، بلکه پلی میان دانش شرق‌شناسی اروپایی و واقعیت‌های سیاسی ایران بود. اهمیت او امروز در این است که آثارش همچنان به‌عنوان منابعی دست‌اول برای درک تاریخ روابط ایران و آلمان و تحولات زبانی قرن نوزدهم مورد ارجاع پژوهشگران قرار می‌گیرد.

منبع: مهر