باشگاه خبرنگاران جوان؛ رضوان پاک منش - هدف اصلی حملات هوایی و موشکی دشمن، تنها تصرف زمین نبود؛ بلکه هدف اصلی، فلج کردن توان مالی کشور از طریق نابودی صنایع استراتژیک بود. پالایشگاه‌ها و مجتمع‌های پتروشیمی خوزستان، هدف اصلی این استراتژی «خنق اقتصادی» بودند.

صنایع پتروشیمی خوزستان (مانند مجتمع‌های مستقر در منطقه ماهشهر/بندر امام) به دلیل نزدیکی به مرز و اهمیت استراتژیک، آسیب‌های سنگینی دیدند.

پتروشیمی‌ها قلب تپنده اقتصاد ایران هستند. دشمن در جهت به حداکثر رساندن هزینه جنگ برای ایران مهم‌ترین گلوگاه اقتصادی آن یعنی مجتمع‌های پتروشیمی کشور را در جنگ اخیر هدف قرار داد. صنعت پتروشیمی چه در بازار سهام و چه در اقتصاد ایران بیشترین ارزش بازار را داراست و همین‌طور بالاترین میزان ارزآوری در ایران از طریق شرکت‌های پتروشیمی کسب می‌شود. با کمال تاسف در جنگ اخیر بخش عمده‌ای  از شرکت‌های پتروشیمی ایران مورد حمله دشمن قرار گرفتند و بر اثر این حملات خطوط تولیدی آنها از کار افتاد. 

آسیب به زیر ساخت‌های  منطقه پتروشیمی ماهشهر؛ قلب پتروشیمی ایران

 منطقه پتروشیمی ماهشهر به تنهایی یک مجموعه کامل پتروشیمی در ایران است.   بر این اساس ماهشهر را می‌توان قلب پتروشیمی ایران دانست. این مجتمع شامل ۲۱مجتمع فعال پتروشیمی است که مجموع ظرفیت تولید آنها به میزان ۲۵میلیون و ۸۰۰هزار واحد است و سالانه ۲۵درصد از تولید کل صنعت پتروشیمی ایران را تشکیل می‌دهند. 

پتروشیمی بندرامام بزرگ‌ترین واحد تولیدکننده ماهشهر است. ظرفیت تولید سالانه این مجتمع پتروشیمی ۶.۵میلیون تن است و عمدتا پلی اتیلن پی وی سی و لاستیک مصنوعی تولید می‌کنند. دومین واحد بزرگ پتروشیمی ماهشهر مارون است. این شرکت با ظرفیت ۴.۵میلیون تن در سال عمدتا محصولات اتان و پلیمر تولید می‌کنند که این محصولات خوراک صنایع پایین‌دستی همچون پلاستیک نساجی و مواد شیمیایی است. 

پتروشیمی اروند سومین تولیدکننده بزرگ پتروشیمی ماهشهر با ظرفیت اسمی سالانه ۲.۸میلیون تن است. تمرکز اروند عمدتا بر تولید پی وی سی و مواد اولیه صنعت شوینده است. پتروشیمی امیرکبیر که ظرفیت تولید سالانه ۱.۸میلیون تن را داراست چهارمین واحد بزرگ ماهشهر بوده است که در جنگ تحمیلی سوم مورد تجاوز دشمن قرار گرفته است. 

این واحد تولیدی عمدتا پلی اتیلن و بوتالین تولید می‌کند که در ساخت صنایع پلاستیک و لاستیک کاربرد دارد. پتروشیمی بوعلی سینا با نماد «ابوعلی» دیگر واحد بزرگ ماهشهر است که در این جنگ مورد حمله قرار گرفت. ظرفیت سالانه این شرکت ۱.۷میلیون تن بوده و محصولات آروماتیکی همچون پارازایلین و بنزن تولید می‌کند. 

پتروشیمی تندگویان نیز واحد تولیدی دیگر ماهشهر است که با ظرفیت ۱.۵میلیون تن در سال گرید بطری و گرید الیاف تولید می‌کند که در صنایع بسته بندی و نساجی کاربرد دارد. تندگویان نیز در حمله اخیر آسیب جدی را متحمل شد. 

مجتمع فجر ۱ و ۲ به تنهایی وظیفه تامین خوراک مجموعه پتروشیمی‌های فعال در ماهشهر را به عهده دارند. خوراک پتروشیمی‌ها عمدتا شامل برق گاز آب و گاز اکسیژن است. دو واحد تولیدی فجر در جنگ تحمیلی سوم توسط دشمن دو مرتبه مورد حمله ناجوانمردانه قرار گرفت و به‌طور کامل از مدار خارج شد. ارزش بازار شرکت فجر در حدود ۵۰همت است. هرچند ارزش بازار فجر نسبت به غول‌های پتروشیمی ایران کم است، اما با توجه به محدود بودن واحد‌های یوتیلیتی در ایران آسیب به این شرکت می‌تواند مانع از سوخت رسانی به سایر واحد‌های پتروشیمی ایران شود. 

پتروشیمی‌های فن‌آوران و تخت جمشید نیز از دیگر واحد‌های تولیدی ماهشهر هستند که در این جنگ مورد هدف قرار گرفتند و از چرخه تولید خارج شدند.

افزایش رتبه حمایتی استان و اعتبارات بانکی در جهت تامین خسارات واحد‌های پتروشیمی خوزستان

جواد کاظم‌نسب الباجی معاون اقتصادی استانداری خوزستان پیش از این بیان کرد: سقف تسهیلات فعلی نیاز‌های واقعی صنایع آسیب‌دیده از جنگ استان را پوشش نمی‌دهد. 

وی تصریح کرد: در حال رایزنی با مرکز برای ارتقای رتبه حمایتی استان و افزایش اعتبارات بانکی هستیم. 

کاظم‌نسب الباجی ادامه داد: همچنین برای ساماندهی بازار داخلی، مقرر شد تعاملات بین صنایع بالادستی و پایین‌دستی تقویت شده و عرضه محصولات با نظارت دقیق سازمان‌های متولی انجام شود تا زنجیره تولید در داخل استان دچار وقفه نشود. 

معاون اقتصادی استانداری خوزستان با اشاره به برگزاری نشست‌های تخصصی در روز‌های آتی در این خصوص، بیان کرد: با حضور مدیران عالی هلدینگ‌ها، موضوع اصلاح رتبه خسارت‌دیدگان و تسهیل در تأمین مواد اولیه واحد‌های تولیدی نهایی خواهد شد تا شاهد بازگشت کامل صنایع به چرخه تولید باشیم.

آسیب‌هایی در مسیر تولید و مصرف 

برخلاف پالایشگاه‌ها که محصول نهایی تولید می‌کنند، پتروشیمی‌ها در زنجیره تولید محصولات پلیمری و شیمیایی نقش دارند. آسیب به واحد‌ها باعث شد که زنجیره تولید مواد اولیه برای صنایع پلاستیک، کشاورزی و حتی صنایع نظامی در سراسر ایران مختل شود.

 بسیاری از این صنایع به اسکله‌های بارگیری و بنادر وابسته بودند. هدف قرار گرفتن این نقاط، صادرات محصولات پتروشیمی را که منبع ارزآوری بوده کاهش داده است. 

 هزینه‌های میلیاردی برای بازسازی تجهیزات پیچیده که اغلب باید از خارج از کشور وارد می‌شدند (در حالی که تحریم‌ها مانع بود). این موضوع منجر به هدررفت ذخایر ارزی کشور شد.

 آتش‌سوزی‌های گسترده در مخازن نفت و نشت مواد شیمیایی، علاوه بر ایجاد آلودگی‌های شدید هوا و آب در خوزستان، منجر به آسیب‌های سلامتی جبران‌ناپذیر برای ساکنان مناطق اطراف و کارکنان صنایع شد.

 هدف از حمله به صنایع بزرگ، ایجاد ناامنی در میان جامعه و القای این حس بود که «اقتصاد کشور در حال فروپاشی است».

 پاسخ استراتژیک و بازسازی

نکته مهم در این بحث، پدیده‌ای است که در ایران به «جنگ‌سازی» یا «مدیریت بحران در حین جنگ» معروف شد. مهندسان و کارگران خوزستانی با ایجاد واحد‌های امدادی سریع و تلاش برای تعمیرات در زیر آتش، می‌توانند بسیاری از این صنایع را در کمترین زمان ممکن به چرخه تولید بازگردانند. این مقاومت صنعتی، یکی از عوامل اصلی طولانی شدن توان عملیاتی ایران در برابر فشار اقتصادی بود.

آسیب به پالایشگاه‌ها و پتروشیمی‌های خوزستان، فراتر از یک درگیری نظامی ساده بود؛ این یک جنگ تمام‌عیار برای نابودی زیرساخت‌های توسعه بود. مطالعه این آسیب‌ها نشان می‌دهد که امنیت صنایع پتروشیمی و پالایشگاهی، امروزه نیز نه تنها یک بحث اقتصادی، بلکه یک بحث مستقیم در حوزه «امنیت ملی» و «امنیت انرژی» است.