از گرد و غبار تا سبزهزار؛ نفس طبیعت تازه متولد شده در بیابان های امیدیه
طرح مدیریت روانآب در کانون گرد و غبار امیدیه نمونهای موفق از ترکیب اقدامات بیومکانیک و بیولوژیک در مقابله با بیابانزایی است.
باشگاه خبرنگاران جوان؛ رضوان پاک منش - در مناطق خشک و نیمهخشک، بخصوص خوزستان کمبود رطوبت خاک عامل اصلی فعالشدن کانونهای گرد و غبار است. خاک خشک و فاقد پوشش گیاهی، با کوچکترین وزش باد به هوا برمیخیزد. بنابراین، مدیریت صحیح روانآب بهمنزله تزریق حیات به خاک است. هر میلیمتر بارندگی که بهجای خروج از عرصه، در خاک نفوذ کند، یک گام در جهت تثبیت سطح زمین محسوب میشود.
روشهایی مانند هلالی، پیتینگ و فارو از جمله تکنیکهای کمهزینه، بومیپذیر و سازگار با اقلیم خشک هستند. این اقدامات نیازمند فناوری پیچیده نبوده و قابلیت توسعه در مقیاس وسیع را دارند؛ مزیتی که در شرایط محدودیت منابع مالی اهمیت ویژهای دارد.
تجربه سالهای گذشته نشان داده است که روشهای کوتاهمدت (مانند مالچپاشی نفتی) اگرچه در مقاطع بحرانی مؤثر بودهاند، اما راهحل پایدار محسوب نمیشوند. طرح مدیریت روانآب در امیدیه نشاندهنده تغییر رویکرد به سمت احیای اکوسیستم و بازگرداندن چرخه طبیعی آب و پوشش گیاهی است.
پایداری چنین طرحهایی وابسته به مشارکت جوامع محلی، دامداران و بهرهبرداران است. اگر عرصههای احیاشده تحت چرای بیرویه قرار گیرند، دستاوردها به سرعت از بین خواهند رفت. بنابراین، مدیریت اجتماعی و آموزش بهرهبرداران باید همزمان با اقدامات فنی تقویت شود.
طرح مدیریت روانآب در کانون گرد و غبار امیدیه نمونهای موفق از ترکیب اقدامات بیومکانیک و بیولوژیک در مقابله با بیابانزایی است. این طرح با هدف مهار ریزگردها، افزایش نفوذ آب، تثبیت خاک و احیای پوشش گیاهی اجرا شده و نتایج آن امیدبخش ارزیابی میشود.
اگر این رویکرد بهصورت مستمر و علمی ادامه یابد، میتوان امید داشت که کانونهای فوقبحرانی گرد و غبار بهتدریج از وضعیت بحرانی خارج شده و به الگوی مدیریت پایدار سرزمین در مناطق خشک کشور تبدیل شوند.
سهم ۲۰ درصدی اراضی خوزستان به بیابان ها؛ ضرورت مقابله با بیابانزایی و مهار گرد و غبار
چمننژادیان، رئیس اداره بیابان منابع طبیعی و آبخیزداری خوزستان، در گفتوگو با خبرنگار ما با اشاره به وضعیت اراضی استان اظهار کرد: از مجموع حدود ۵ میلیون هکتار وسعت استان خوزستان، بیش از یک میلیون هکتار آن در زمره اراضی بیابانی قرار دارد؛ رقمی که نشاندهنده سهم قابل توجه بیابانها در ساختار سرزمینی استان است.
وی افزود: کانون شماره ۵ از کانونهای فوقبحرانی گرد و غبار در استان به شمار میرود که در سالهای اخیر نقش مؤثری در بروز پدیده ریزگردها و کاهش کیفیت هوا داشته است. این کانون، بهویژه در محدوده شهرستان امیدیه، بهعنوان یکی از نقاط حساس و اولویتدار در برنامههای مقابله با بیابانزایی تعریف شده است.
رئیس اداره بیابان منابع طبیعی و آبخیزداری خوزستان با اشاره به اقدامات انجامشده در سالهای اخیر بیان کرد: طی چند سال گذشته، پروژههای متعددی در حوزه مقابله با بیابانزایی اجرا شده که نتایج آن بسیار امیدبخش بوده است. در این میان،شهرستان امیدیه بهعنوان یکی از سه شهرستان برتر استان در اجرای طرحهای مقابله با بیابانزدایی و مهار گرد و غبار معرفی شده است.
جزئیات عملیاتهای اجرایی
جرفی، معاون فنی منابع طبیعی و آبخیزداری خوزستان، در تشریح عملیاتهای انجامشده در گفتگو با خبرنگار ما اظهار داشت: طرح مدیریت روانآب در کانون گرد و غبار امیدیه در قالب سه زیرپروژه اصلی اجرا شده است.
وی افزود: احداث هلالیهای بزرگ که سازههای خاکی نیمدایرهای شکل با هدف جمعآوری و هدایت روانآبهای سطحی احداث شدهاند. هلالیها با کاهش سرعت جریان آب، فرصت نفوذ را افزایش داده و زمینه رشد پوشش گیاهی را فراهم میکنند.
جرفی گفت: ایجاد چالههای منظم در سطح زمین برای ذخیره آب باران و جلوگیری از روانشدن سریع نزولات جوی. این روش به بهبود رطوبت خاک و افزایش شانس استقرار گونههای مقاوم به خشکی کمک میکند.
معاون فنی منابع طبیعی و آبخیزداری خوزستان بیان کرد: فاروشیارهایی که بهصورت موازی در سطح زمین ایجاد میشوند تا آب باران را در سطح پخش کرده و از تمرکز و فرسایش نقطهای جلوگیری کنند.
وی افزود: در کنار اقدامات مکانیکی، عملیات بیولوژیک و بیومکانیک نیز اجرا شده است؛ از جمله کاشت گونههای مقاوم به شوری و خشکی، تثبیت خاک، و زبر کردن سطح خاک برای افزایش اصطکاک سطحی و کاهش حرکت ذرات. این اقدامات موجب ذخیره نزولات جوی، افزایش نفوذ آب در خاک، کاهش شوری سطحی و تبدیل تدریجی شورهزارها به عرصههای مستعد پوشش گیاهی شده است؛ روندی که نقش مؤثری در مهار ریزگردها ایفا میکند.
در صورت تداوم تأمین اعتبار، پایش علمی مستمر و توسعه طرح به سایر کانونهای بحرانی، میتوان انتظار داشت که طی چند سال آینده بخشی از اراضی بیابانی استان به عرصههای نیمهپایدار تبدیل شوند. این روند نهتنها کیفیت هوا را بهبود میبخشد، بلکه موجب کاهش مهاجرت، افزایش امنیت زیستی و بهبود معیشت محلی خواهد شد.
