باشگاه خبرنگاران جوان- اغلب مردم قرون وسطی را دورانی کثیف، خشن، تاریک و مشمئزکننده تصور می‌کنند. این دوران معمولا یادآور فاضلاب‌های باز، بیماری‌ها، نابسامانی‌ها و زشتی‌های بسیار است، اما آنچه از حمام‌ها و عادت‌ها و رسوم بهداشتی، مردم در دنیای اسلام قرن چهارم هجری به دست آمده است، می‌تواند با آنچه در دنیای امروز داریم، رقابت کند.

ایمان مسلمانان بر نظافت و طهارت جسمی و معنوی آنان استوار است. از مسلمانان خواسته شده است که پیش از خواب، پس از بیدار بیدارشدن از خواب و نیز پیش از خوردن دست‌های خود را بشویند.

همچنین به آنها فرمان داده شده است که پنج بار در روز، یعنی پیش از به جا آوردن هر نماز، وضو بگیرند. مسلمانان در روز‌های جمعه که برای آنها روز مقدسی است، باید پیش از ادای نماز جمعه به حما بروند و خود را پاکیزه کنند.

درقرن هفتم هجری جزری، که یک مهندس مکانیک برجسته بود، کتابی به نام «کتاب فی معرفه الحیل الهندسیه» نوشت. در این کتاب که بعد‌ها به مرجع بسیار ارزشمندی در زمینه مهندسی در همه شاخه‌ها تبدیل شد، وسایل و ابزار مکانیکی ابتکاری از جمله ماشین وضو توضیح داده شده است.

با بررسی این ماشین، می‌توانیم ببینم که کارکرد آن چقدر دقیق و هنرمندانه است و در آن از شیر آب و حوضچه دست‌شویی امروزی استفاده شده است.

ماشین وضوی جزری متحرک بود و در مهمانی‌ها آن را به حضور مهمانان می‌آوردند. بخشی از این دستگاه به شکل طاووسی طراحی شده بود که آب از منقار آن جاری می‌شد و در پایین آن هم محفظه‌ای قرار داشت که این آب در آن می‌ریخت، مهمان‌ها برای استفاده از این وسیله باید ضربه‌ای به سر پرنده می‌زدند و بلافاصله آب از منقار پرنده جاری می‌شد. به این ترتیب، آب کافی برای شست‌وشو و وضو فراهم می‌می‌آمد.

در صورت استفاده از این دستگا برای وضو گرفتن در مصرف آب هم صرفه‌جویی می‌شد. بعضی از این دستگاه‌ها یک کار اضافه هم انجام می‌دادند و آن تقدیم کردن حوله به استفاده‌کنندگان بود. مسلمانان می‌خواستند با حمام کردن واقعا تمیز شوند نه اینکه فقط آبی به خود بزنند؛ بنابراین با ترکیب کردن روغن (اغلب روغن زیتون) با قلیا (ماده‌ای نمک مانند) صابون ساختند. آنها ترکیب حاصل را می‌جوشاندند و بعد می‌گذاشتند تا سرد و سف شود سپس از آن در حمام‌ها برای شست‌وشوی بدن خود استفاده می‌کردند.

یک نسخه خطی مربوط به قرن هفتم هجری که به تازگی کشف شده است، جزییات بیشتری را درباره دستور ساخت صابون بیان می‌کند. برای مثال مقداری روغن کنجد، کمی پتاس، قلیا و مقداری آب لیموترش را باهم مخلوط کنید و بجوشانید. پس از جوشاندن، مخلوط حاصل را در قالب‌هایی بریزید و بگذارید سرد شود و ببندد. به این ترتیب صابون سفت و سختی به دست می‌آید.

صابون چه زمانی وارد اروپا شد؟

صابون توسط جنگجویان صلیبی، هنگامی که به کشور‌های خود باز می‌گشتند، به اروپا وارد شد، اما رواج چندانی نیافت. با وجود این در حدود قرن دوازدهم هجری، صابون سازی به ویژه در کشور‌هایی مانند سوریه که در آن روزگار جزئی از امپراطوری عثمانی به شمار می‌آمد، به صنعت مهمی تبدیل شده بود. در آن زمان در کنار صابون‌های دارویی و طبی، صابون‌های رنگی و خوش بوی مخصوص توالت نیز تولید می‌شد.

مسلمانان در قرون وسطی نه تنها به شست‌وشوی بدن خود اهمیت می‌دادند بلکه به مقدار زیادی به وضع ظاهری خود می‌رسیدند. حتی بعضی از پزشکان مسلمان کتاب‌های ویژه‌ای درباره زیبایی نوشته بودند.

یکی از این افراد، زهراوی نام داشت که پزشک و جراحی از اهالی قرطبه در جنوب اسپانیا بود. او در آثار خود از احادیث (سخنان پیامبر و امامان) درباره پاکیزگی و طهارت، مرتب کردن لباس‌ها و مراقبت از مو‌ها و بدن بسیار الهام می‌گرفت.

زهراوی فصلی از بخش نوزدهم کتاب پزشکی خود «التصریف» را به طور کامل به ظاهر و آرایش اختصاص داده است. از هزار سالپیش، این نخستین اثر یک مسلمان در زمینه لوازم آرایش و مسائل مربوط به آراستگی ظاهری بوده است.

زهراوی آرایش ظاهر و مسائل مربوط به آن را یکی از شاخه‌های خاص علم طب می‌دانست و آن را طب زیبایی می‌نامید. او در کتاب خود درباره مراقبت از مو، پوست، دندان و سایر اعضای بدن، آراستن و زیباسازی آنها در چهارچوب حدود شریعت اسلام توضیح می‌دهد.

او می‌گوید در صورتی که افراد دستورات مربوط به دندانپزشکی را رعایت کنند، دندان‌هایی سفید و لثه‌هایی محکم و قوی خواهند داشت.

زهراوی همچنین افشانه‌های بینی، دهان‌شویه‌ها و کرم‌های دست را معرفی می‌کند و نیز می‌گوید که نگهداری لباس‌ها در محفظه‌ای پراز عود باعث می‌شود که آنها تا مدت‌ها بوی خوشی داشته باشند.

او درباره عطر توضیح می‌دهد و از مواد معطری که در قالب‌های مخصوص به صورت فشرده در می‌آمده‌اند یا حالت لوله‌ای داشته‌اند و کمی به ضدعرق‌های لوله‌ای امروزی شبیه بوده‌اند، سخن می‌گوید.

از لوازم آرایشی که مصرف بهداشتی دارند، مانند چسب‌های موبر، نام می‌برد و درباره رنگ‌هایی که با آنها می‌توان مو‌های طلایی را تیره کرد و نیز درباره محلول‌هایی که برای صاف کردن مو‌های مجعد به کار می‌روند، توضیح می‌دهد.

فواید محلول‌های برنزه کردن و ترکیبات آنها نیز در کتاب زهراوی مورد بحث قرار گرفته است و این برای اثری متعلق به هزار سال پیش، بسیار جالب و در خور توجه به نظر می‌رسد.

کندی نیز کتابی به نام «کتاب کیمیاء العطر و التصعیدات» نوشت. او که اهل کوفه، شهری در عراق کنونی بود، بیشتر به عنوان فیلسوف شهرت داشت، اما پزشک، داروساز، چشم‌پزشک، فیزیک‌دان، ریاضی‌دان، جغرافی‌دان، ستاره‌شناس و شیمی‌دان هم بود و در موسیقی، شمشیربازی و هنر آشپزی نیز دستی داشت.

کتاب او دربردارنده بیش از صد مورد دستورتهیه روغن‌های خوش‌بو، پمادها، عصاره‌های معطر و دارو‌های مشابه دارو‌های گران‌قیمت است. در ابتدا تنها ثروتمندان جامعه می‌توانستند از این مواد استفاده کنند، اما بعد‌ها آنها در دسترس عموم مردم قرار گرفتند. کندی در این کتاب که متعلق به قرن سوم هرجی است، ۱۰۷ شیوه و دستور تهیه عطر و حتی وسایل مورد نیاز در عطرسازی را نیز که امروز هنوز نام عربی آنها به کار می‌رود، توضیح داده است.

سنت صد‌ها ساله عطرسازی هنوز هم در میان مشاهیر و چهره‌های سرشناس متداول است و این تنها به پشتوانه روش‌های ابداعی شیمی‌دان‌های مسلمان و شیوه‌های آنها در تهیه عصاره‌ها و عرقیات میسر شده است. آنها از زمان‌های دور با گرفتن عرق و عصاره گیاهان و گل‌ها و ساختن انواع عطر و دارو‌های شفابخش گام‌های مؤثری در این زمینه برداشته‌اند.

فکر ساختن این مواد و فرآیند تهیه آن‌ا از راه‌های گوناگون از جمله از طریق بازرگانان، گردشگران و جنگجویان به اروپا راه یافت. ایده عطرسازی مسلمانان سرانجام به هاوت پرونس در جنوب فرانسه رسید. از آنجا که این محل آب وهوای بسیار خوب و خاک مناسبی داشت، صنعت عطرسازی در آنجا رونق گرفت و هنوز هم پس از هفتصدسال، این رونق و رواج را حفظ کرده است.

حنا؛ مهم‌ترین مواد آرایشی نزد مسلمانان

یکی از مهم‌ترین مواد آرایشی نزد مسلمانان حناست که می‌تواند نقش‌های زیبا و ظرایفی روی دست‌ها و پا‌ها ایجاد کند و آنها را زیباتر سازد. با گسترش دین اسلام در سراسر جهان، استفاده از حنا به سرزمین‌های مختلف مسلمان‌نشین رسید و این ماده به یکی از اصلی‌ترین موارد آرایشی تبدیل شد.

حضرت محمد (ص) و یارانش ریش‌های‌شان را با حنا رنگ می‌زدند. زنان نیز دست‌ها و پا‌های خود را حنا می‌آراستند و موهای‌شان را مانند زنان امروز با آن رنگ می‌کردند. همچنین سنت‌های ویژه حنابندان در میان مردم کشور‌های مختلف از گذشته به جا مانده است. برای مثال در قبال چادرنشین الجزایر و مراکش، نوعروس‌ها پیش از رفتن به خانه شوهر فمدت هفت شب به دست و پای‌شان حنا می‌بندند.

امروز دانشمندان به خواص ضدباکتری، ضد قارچ و ضد خون‌ریزی حنا پی برده‌اند. آنها معتقدند که این ماده همچنین در بهبود آسیب دیدگی‌های ورزشکاران، عفونت‌های پوستی قارچی و التهاب‌های موضعی مؤثر است. برگ و دانه گیاه حنا ارزش طبی و درمانی بسیاری دارند و درد‌های سر و بدن را تسکین می‌دهند. حنا همچنین دارای مواد طبیعی خاطی است که در تقویت مو بسیار مؤثرند.

برای مسلمانان امروزی نیز پاکیزگی و آراسته بودن همان قدر اهمیت دارد که در گذشته داشته است. بدیهی است کسی که امروز از رمزوراز‌های آراستگی و محصولات و فرآورده‌های آرایشی مسلمانان (که دست کم هزار سال پیشینه دارند) استفاده می‌کند، در رستوران‌های شیک و مدرن ابرشهر‌های قرن بیستم جای خاصی دارد.

در دهه‌های ۱۷۷۰ و ۱۷۸۰ میلادی (۱۱۸۴ و ۱۱۹۴ هجری قمری برایتون در سواحل جنوبی بریتانیا یک تفریحگاه ساحلی پررونق به حساب می‌آمد و این به دلیل وجود حمامی بود که آقا شیخ محمد به راه انداخته بود.

او که از یک خانواده مذهبی اهل پانتای هند بود، در سال ۱۷۵۹ میلادی (۱۱۷۳ هجری قمری) حمام بخار هندی خود را در بخش ساحلی برایتون، همان جا که امروز هتل کویین قرار دارد، افتتاح کرد.

این حمام شبیه به حمام‌های کشور‌های اسلامی بود؛ با این تفاوت که در آنجا مشتریان را در یک پوشش حوله‌ای قرار می‌دادند. سپس موهای‌شان را به روش هندی شامپو می‌کردند و می‌شستند یا ماساژدهندگان درمانگر از درز‌های این پوشش حوله‌ای، بدن آنها را با دست ماساژ می‌دادند.

شیخ محمد به سبب ارائه خدمات در خور توجه در این حمام به افتخار بزرگی نائل آمد و به صمت متخصص شست‌وشوی موج جرج چهارم و ویلیام چهارم منصوب شد.

ترکیب گیاه نیل و روغن کنجد، انسان را در برابر اختلاف درجه حرارت‌ها محافظت می‌کند، دافع حشرات است و رنگی نه تیره و نه آبی بلکه شبیه به ارغوانیتیره ایجاد می‎کند؛ این بخشی از کتاب دروازه‌های جنوبی سرزمین عربستان نوشته فریا استارک، بخش محلول‌های برنزه کننده است.

ایندیگو (گیاه نیل) که از هندوستان آمده است، در مصر باستان و در میان یونانیان شناخته شده بود. کشاورزان مسلمان نخستین کسانی بودند که به پیوند این گیاه و عادت دادن آن به شرایط آب و هوایی تازه اقدام کردند و کشت آن را در سراسر جهان، به ویژه آفریقا که در آنجا پنبه در کنار این گیاه پروش می‌یافت، گسترش دادند. ابن‌بیطار، گیاه شناس قرن هفتم هجری، ایندیگو را نیل نامید.

هندوستان، چین، بین النهرین و مصر باستان روغن زیتون نداشتند؛ پس مردم این سرزمین‌ها از روغن کنجد، به عنوان تنها جایگزین آن، برای محافظت از پوست خود در برابر نورخورشید استفاده می‌کردند. درحالی که چادرنشینان شمال آفریقا و مردم یمن با استفاده از گیاه نیل، که در دباغی نیز کاربرد داشت، پوست خود را از آفتاب محافظت کردند.

منبع: مهر