باشگاه خبرنگاران جوان - تلاش چندماهه عربستان سعودی برای کاهش وابستگی صادرات نفت خود به تنگه هرمز، در پی تشدید ناامنی در مسیر‌های جایگزین با چالش بسیار جدی مواجه شده است؛ به‌گونه‌ای که ریاض بار دیگر بخش قابل توجهی از نفت خود را از مسیر خلیج فارس و تنگه هرمز به بازار‌های جهانی منتقل می‌کند. روزنامه «وال‌استریت ژورنال» در گزارشی تازه، این تحول را نشانه‌ای از دشواری ایجاد مسیر‌های جایگزین برای یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان دانسته است.

اهمیت این تحول از آنجا ناشی می‌شود که طی ماه‌های گذشته، عربستان سعودی و متحدانش تلاش کرده بودند با استفاده گسترده‌تر از زیرساخت‌های زمینی و بنادر دریای سرخ، بخشی از صادرات نفت خود را از تنگه هرمز دور کنند. در مرکز این راهبرد، خط لوله «شرق به غرب» عربستان قرار داشت؛ خط لوله‌ای که نفت را از مناطق شرقی این کشور به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ منتقل می‌کند و از آنجا امکان بارگیری نفت برای بازار‌های جهانی فراهم می‌شود.

این مسیر در شرایط عادی می‌تواند بخشی از نفت عربستان را بدون عبور از تنگه هرمز به بازار‌های بین‌المللی برساند. با این حال، تحولات امنیتی در دریای سرخ و آسیب دیدن خط لوله شرق به غرب، کارآمدی این راهکار را با محدودیت مواجه کرده است. حملات پهپادی در اوایل ماه جاری میلادی موجب توقف این خط لوله شده و در نتیجه، عربستان مجبور شده بخشی از صادرات خود را دوباره از پایانه‌های واقع در خلیج فارس انجام دهد.

در این شرایط، شرکت آرامکو بار دیگر بارگیری نفت از پایانه رأس‌تنوره را افزایش داده است. این پایانه یکی از مهم‌ترین مراکز صادرات نفت عربستان به شمار می‌رود و در شرق این کشور و در محدوده خلیج فارس قرار دارد؛ بنابراین نفت صادراتی از این منطقه برای رسیدن به بسیاری از مشتریان آسیایی ناچار به عبور از تنگه هرمز است.

بر اساس گزارش وال‌استریت ژورنال، صادرات نفت عربستان از مسیر تنگه هرمز به حدود ۲.۴ میلیون بشکه در روز افزایش یافته است؛ رقمی که نشان می‌دهد با محدود شدن مسیر‌های جایگزین، اهمیت این آبراه برای صادرات عربستان بار دیگر افزایش پیدا کرده است. آرامکو همچنین از برخی مشتریان آسیایی خود خواسته است محموله‌ها را در خارج از تنگه و در نزدیکی سواحل عمان تحویل بگیرند؛ روشی که می‌تواند بخشی از عملیات انتقال را از مسیر‌های کوتاه‌تر و با استفاده از انتقال کشتی به کشتی انجام دهد.

این تغییر مسیر صرفاً یک تصمیم تجاری ساده نیست؛ زیرا هرچه وابستگی به حمل‌ونقل دریایی در منطقه افزایش پیدا کند، هزینه بیمه، اجاره نفتکش و زمان انتقال نیز می‌تواند تحت تأثیر شرایط امنیتی قرار گیرد. گزارش‌های اخیر از کمبود نفتکش و افزایش شدید نرخ حمل‌ونقل نیز حکایت دارد؛ به طوری که نرخ اجاره برخی نفتکش‌های بزرگ به بیش از یک میلیون دلار در روز رسیده است.

چرا مسیر جایگزین عربستان با مشکل مواجه شد؟

خط لوله شرق به غرب یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های عربستان برای دور زدن تنگه هرمز است. این خط لوله حدود ۷۵۰ مایل طول دارد و می‌تواند نفت مناطق شرقی عربستان را به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل کند. ظرفیت بالقوه این مسیر تا حدود ۷ میلیون بشکه در روز گزارش شده است و پیش از توقف اخیر، صادرات ینبع بیش از ۴ میلیون بشکه در روز بود؛ رقمی معادل حدود ۴ درصد عرضه جهانی نفت.

اما این مسیر نیز به‌طور کامل از تحولات امنیتی منطقه مصون نیست. بندر ینبع و مسیر دریای سرخ در سوی دیگر خود با مسئله امنیت کشتیرانی در دریای سرخ و باب‌المندب مواجه‌اند. طی ماه‌های گذشته حملات و تهدید‌های مرتبط با جنگ منطقه‌ای موجب شده بود استفاده از این مسیر با ریسک بیشتری همراه شود.

به این ترتیب، مسئله اصلی برای عربستان فقط یافتن یک مسیر جایگزین برای تنگه هرمز نیست؛ بلکه مسیر جایگزین باید بتواند در تمام طول زنجیره انتقال، از میدان نفتی تا مشتری نهایی، امنیت و ظرفیت کافی داشته باشد. تجربه ماه‌های اخیر نشان داده است که ایجاد یک خط لوله یا استفاده از یک بندر دیگر به تنهایی نمی‌تواند تمام ریسک‌های ژئوپلیتیکی و لجستیکی را حذف کند.

افزایش شدید هزینه حمل نفت

یکی از پیامد‌های تغییر مسیر‌های صادراتی، افزایش قابل توجه هزینه حمل نفت بوده است. بر اساس برآورد نقل‌شده از مایکل هیگ، رئیس بخش تحقیقات کالا در بانک فرانسوی «سوسیته ژنرال»، هزینه انتقال نفت خام از بندر رأس‌تنوره عربستان به بندر نینگبو چین از حدود ۴.۵ میلیون دلار به نزدیک ۶۳ میلیون دلار برای هر سفر افزایش یافته است.

این افزایش تنها به هزینه اجاره نفتکش محدود نمی‌شود. طولانی‌تر شدن مسیر، هزینه سوخت، بیمه، زمان خواب کشتی و دسترسی محدودتر به نفتکش‌های بزرگ را نیز افزایش می‌دهد. در شرایطی که تعداد زیادی از نفتکش‌ها برای انتقال محموله‌های عربستان و دیگر تولیدکنندگان منطقه مورد استفاده قرار گرفته‌اند، بازار حمل‌ونقل نفت با فشار بیشتری مواجه شده است.

گزارش‌های اخیر همچنین از استفاده عربستان از نفتکش‌های قدیمی‌تر برای برخی سفر‌های کوتاه و انتقال محموله در نزدیکی سواحل عمان خبر می‌دهند. افزایش تقاضا برای نفتکش در کنار اختلال در برخی مسیر‌های دریایی، باعث شده هزینه حمل‌ونقل به یکی از عوامل مهم در قیمت نهایی انرژی تبدیل شود.

آیا می‌توان تنگه هرمز را با خط لوله جایگزین کرد؟

در ماه‌های اخیر، بحث ایجاد و توسعه مسیر‌های جایگزین برای تنگه هرمز بار دیگر به یکی از موضوعات اصلی سیاست انرژی آمریکا و کشور‌های عربی منطقه تبدیل شده است. استدلال اصلی این رویکرد آن است که با سرمایه‌گذاری در خطوط لوله، پایانه‌های صادراتی و مسیر‌های دریایی جایگزین، می‌توان وابستگی کشور‌های تولیدکننده نفت و گاز خلیج فارس به این تنگه را کاهش داد.

با این حال، تجربه اخیر نشان داده است که جایگزین کردن کامل تنگه هرمز بسیار دشوارتر از افزایش ظرفیت یک خط لوله یا احداث یک پایانه جدید است. حتی اگر ظرفیت انتقال نفت از طریق خطوط لوله افزایش پیدا کند، بخش قابل توجهی از تجارت انرژی و کالا همچنان به حمل‌ونقل دریایی وابسته خواهد بود.

گزارش وال‌استریت ژورنال نیز به همین مسئله اشاره دارد و نشان می‌دهد که مسیر‌های جایگزین خود در معرض تهدید‌های امنیتی قرار دارند. در واقع، انتقال یک مسیر صادراتی از یک نقطه جغرافیایی به نقطه دیگر، الزاماً به معنای حذف ریسک نیست؛ بلکه ممکن است شکل و محل ریسک تغییر کند.

این موضوع درباره کشور‌های تولیدکننده گاز نیز اهمیت بیشتری دارد. تنگه هرمز فقط یک مسیر انتقال نفت نیست و بخش مهمی از تجارت گاز طبیعی مایع‌شده منطقه نیز به آن وابسته است. از همین رو، هرگونه اختلال طولانی‌مدت در این آبراه می‌تواند آثار خود را در بازار‌های انرژی فراتر از بازار نفت نشان دهد.

عاملی که نمی‌توان آن را به آسانی تغییر داد

یکی از نکات کلیدی در تحولات اخیر، نقش جغرافیاست. تنگه هرمز در نقطه‌ای قرار دارد که بخش بزرگی از صادرات انرژی کشور‌های حاشیه خلیج فارس برای رسیدن به بازار‌های آسیایی و سایر بازار‌های جهانی از آن عبور می‌کند. همین موقعیت جغرافیایی باعث شده است این آبراه طی دهه‌های گذشته به یکی از مهم‌ترین نقاط راهبردی تجارت انرژی جهان تبدیل شود.

خطوط لوله می‌توانند بخشی از این وابستگی را کاهش دهند، اما ظرفیت آنها محدود است و نمی‌توانند به سادگی تمام حجم صادرات دریایی را جایگزین کنند. علاوه بر آن، خطوط لوله، بنادر و تأسیسات نفتی خود نیز زیرساخت‌هایی ثابت و قابل شناسایی هستند و در صورت وقوع درگیری نظامی می‌توانند در معرض اختلال قرار گیرند.

وال‌استریت ژورنال در گزارش خود با اشاره به وضعیت کنونی عربستان، عملاً نشان می‌دهد که ایجاد مسیر‌های جایگزین به معنای حذف کامل اهمیت تنگه هرمز نیست. عربستان طی ماه‌ها تلاش کرده بود بخشی از صادرات خود را از مسیر دریای سرخ منتقل کند، اما اختلال در همان مسیر جایگزین باعث شد بار دیگر به مسیر خلیج فارس بازگردد.

تأثیر بر بازار جهانی انرژی

اهمیت این تحولات برای بازار جهانی نفت فراتر از عربستان است. هرگونه محدودیت در صادرات یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت جهان می‌تواند بر میزان عرضه، هزینه حمل‌ونقل و انتظارات معامله‌گران اثر بگذارد.

در روز‌های اخیر، بازار نفت تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل از جمله وضعیت تنگه هرمز، تلاش برای احیای خط لوله شرق به غرب عربستان و تحولات دیپلماتیک قرار داشته است. در همین شرایط، قیمت نفت برنت در یک مقطع از مرز ۱۰۰ دلار عبور کرده بود، هرچند در ۲۲ سپتامبر با کاهش نگرانی‌های عرضه و افزایش امید به تحولات دیپلماتیک، قیمت‌ها عقب‌نشینی کردند.

این نوسان نشان می‌دهد بازار نفت تنها به میزان واقعی عرضه و تقاضا واکنش نشان نمی‌دهد، بلکه ریسک اختلال در مسیر‌های انتقال نیز در قیمت‌گذاری نقش مهمی دارد. به بیان دیگر، حتی اگر نفت کافی در میادین تولید شود، دشواری انتقال آن به پالایشگاه‌ها و مشتریان نهایی می‌تواند هزینه نهایی انرژی را افزایش دهد.

آزمون یک راهبرد ژئوپلیتیکی

آن‌چه اکنون در عربستان مشاهده می‌شود، در واقع یک آزمون مهم برای راهبرد کاهش وابستگی به تنگه هرمز است. این کشور از یک سو دارای زیرساخت‌های گسترده خط لوله و پایانه‌های صادراتی است و از سوی دیگر یکی از بزرگ‌ترین ناوگان‌های صادرات نفت منطقه را در اختیار دارد. با این حال، تحولات اخیر نشان داده است که هیچ‌کدام از این ابزار‌ها به تنهایی نمی‌توانند وابستگی به جغرافیای منطقه را کاملاً از بین ببرند.

حتی اگر خط لوله شرق به غرب دوباره فعال شود، ظرفیت آن جایگزین تمام صادرات دریایی عربستان از خلیج فارس نخواهد بود. وال‌استریت ژورنال گزارش داده است که عربستان اکنون در حال آزمایش این خط لوله برای ازسرگیری فعالیت است و در صورت موفقیت، بازگشت صادرات از بندر ینبع می‌تواند طی روز‌های آینده آغاز شود؛ هرچند بازگرداندن ظرفیت کامل آن ممکن است هفته‌ها زمان ببرد.

از سوی دیگر، آمریکا نیز همچنان به دنبال تقویت زیرساخت‌های انرژی کشور‌های منطقه است. بر اساس گزارش وال‌استریت ژورنال که رویترز نیز آن را بازتاب داده، دولت آمریکا پیشنهاد ایجاد صندوقی با مشارکت واشنگتن و کشور‌های منطقه برای بازسازی زیرساخت‌های انرژی و کاهش وابستگی به تنگه هرمز را مطرح کرده است؛ طرحی که شواهد و قرائن نشان می‌دهد به نتیجه نخواهد رسید؛ اصولا نمی‌شود در هیچ راهبردی نقش تنگه هرمز را نادیده گرفت.

تجربه ماه‌های اخیر یک واقعیت مهم را برجسته کرده است: تنگه هرمز فقط یک مسیر عبور نفتکش‌ها نیست، بلکه بخشی از یک شبکه پیچیده انرژی، تجارت، بنادر، خطوط لوله و مسیر‌های دریایی است. هر تلاش برای دور زدن آن باید مجموعه‌ای از این زیرساخت‌ها را به صورت همزمان و در شرایط امنیتی پایدار در اختیار داشته باشد که با توجه به اقتدار جمهوری اسلامی ایران این موضوع اجرایی نخواهد بود.

بازگشت عربستان به استفاده گسترده‌تر از مسیر هرمز، پس از اختلال در مسیر‌های جایگزین، نشان می‌دهد که کاهش وابستگی به این آبراه با ایجاد یک مسیر انحرافی ساده امکان‌پذیر نیست. تا زمانی که ظرفیت خطوط لوله، امنیت دریای سرخ، دسترسی به نفتکش‌ها و ثبات مسیر‌های دریایی به‌طور همزمان تضمین نشود، تنگه هرمز همچنان جایگاه مهم خود را در معادلات انرژی جهان حفظ خواهد کرد.