باشگاه خبرنگاران جوان  - حمیدرضا عبدالمنافی: پروژه‌ای که قرار بود آزادراه شهید همت در شرق کرج را به آزادراه کرج ـ قزوین در غرب شهر متصل کند، حالا پس از سال‌ها کش‌وقوس اجرایی، تغییرات مکرر قراردادی و فراز و نشیب‌های مالی، به نقطه‌ای رسیده که یک پل، تمام معادلات را به هم ریخته است. پل B1 یا پل شهید آیت‌الله رئیسی، مهم‌ترین سازه این پروژه، در جریان حملات نظامی دشمنان آسیب جدی دیده و همین موضوع، تکمیل نهایی مسیر را با علامت سوال بزرگی مواجه کرده است.

از قرارداد اولیه «طرح، تأمین، ساخت و تأمین مالی» تا تبدیل آن به «طرح، تأمین و ساخت» و سپس تغییر ساختار به مدل سرمایه‌گذاری «ساخت، بهره‌برداری و انتقال»، هر مرحله از این پروژه داستان خود را دارد. اما اکنون سوال اصلی این است: هزینه بازسازی پل B1 را چه کسی باید پرداخت کند؟ دولتی که هنوز بخشی از تعهداتش را عملی نکرده، یا شهرداری کرج که ارزش سرمایه‌گذاری‌اش در این پروژه از ۲۰ هزار میلیارد تومان گذشته است؟

برای یافتن پاسخ این پرسش‌ها، با مجتبی حاجی قاسمی، دبیر اول و رئیس کمیسیون تلفیق شورای اسلامی شهر کرج، به گفتگو نشستیم.

وی که از نزدیک در جریان تمام مراحل این پروژه بوده، در این مصاحبه تفصیلی، روایت خود از قرارداد اولیه، تغییرات ساختاری، تعهدات دولت و شهرداری، وضعیت کنونی پل B1 و ابهامات موجود درباره تأمین مالی بازسازی آن را تشریح کرده است. آنچه در ادامه می‌خوانید، متن کامل این گفتگوست.

پروژه بزرگراه شمالی کرج یا کنارگذر شمالی کرج در اواخر دوره چهارم شورای اسلامی شهر وارد مرحله اجرا شد و عملیات اجرایی آن در تیرماه سال ۱۳۹۵ آغاز شد. این پروژه در نهایت قرار بود آزادراه شهید همت در شرق کرج را به آزادراه کرج ـ قزوین در غرب شهر متصل کند.

ساختار قرارداد اولیه از چه نوعی بود؟

قرارداد اولیه پروژه از نوع طرح، تأمین، ساخت و تأمین مالی بود؛ یعنی طراحی، تأمین، ساخت و تأمین مالی پروژه در ساختار قرارداد به صورت مجتمع پیش‌بینی شده بود.

در این ساختار، قرار بود تأمین مالی پروژه نیز در کنار عملیات اجرایی انجام شود و بخشی از منابع مورد نیاز از طریق ظرفیت‌های مالی و واگذاری املاک شهرداری به فایننسور تأمین شود.

در بخش اجرایی نیز گروه طرح و ساخت آذران و مجموعه‌های مرتبط با آن در پروژه حضور داشتند.

چرا ساختار قرارداد تغییر کرد و به طرح، تأمین و ساخت تبدیل شد؟

در ادامه، به دلیل مشکلاتی که در سازوکار تأمین مالی اولیه ایجاد شد، شرکت فایننسور از قرارداد خارج شد، ساختار قرارداد تغییر کرد و پروژه از طرح، تأمین، ساخت و تأمین مالی به طرح، تأمین و ساخت تبدیل شد و مانند سایر پیمانکارها، شهرداری کرج مسئولیت تامین مالی را به صورت کاملا نقدی بر عهده گرفت.

در مدل طرح، تأمین و ساخت، شهرداری چه جایگاهی داشت؟

در مدل طرح، تأمین و ساخت، شهرداری کرج کارفرما بود و پروژه در قالب یک قرارداد پیمانکاری برای طراحی، تأمین و ساخت دنبال شد.

بنابراین باید بین این مرحله و مرحله بعدی پروژه تفکیک قائل شد؛ زیرا در این مقطع هنوز ساختار سرمایه‌گذاری مشترک با دولت به روش ساخت، بهره‌برداری و انتقال مطرح نبود.

در دوره پنجم شورای شهر چه تحولاتی رخ داد؟

در دوره پنجم نسبت به کل پروژه یک‌سری ابهامات و سؤالات وجود داشت و پروژه در مقاطعی با کندی شدید و توقف مواجه شد.

با افزایش حجم سرمایه‌گذاری مورد نیاز و غلبه این تفکر در شورای پنجم که ادامه پروژه از توان مالی شهرداری کرج خارج است، موضوع ورود دولت و مشارکت آن در ادامه پروژه مطرح شد.

این تغییر ساختار چگونه به مدل سرمایه‌گذاری منجر شد؟

در این مرحله، ساختار پروژه از یک قرارداد صرفاً پیمانکاری به ساختار سرمایه‌گذاری تغییر کرد و شهرداری کرج در جایگاه سرمایه‌گذار و دولت جمهوری اسلامی ایران در جایگاه سرمایه‌پذیر قرار گرفت.

این ساختار بر مبنای قانون احداث پروژه‌های عمرانی بخش راه و ترابری از طریق مشارکت بانک‌ها و سایر منابع مالی و پولی کشور مصوب ۱۳۶۶ و اصلاحات و الحاقات بعدی آن شکل گرفت.

این قانون امکان تأمین منابع مالی و اجرای پروژه‌های راه و ترابری از طریق شرکت‌هایی که با مشارکت منابع مالی مختلف تشکیل می‌شوند را پیش‌بینی کرده و در مقابل سرمایه‌گذاری، منافع بهره‌برداری پروژه را برای مدت معین و با حفظ مالکیت دولت در اختیار سرمایه‌گذار قرار می‌دهد.

ساختار ساخت، بهره‌برداری و انتقال در این پروژه چگونه تعریف شد؟

در مورد بزرگراه شمالی کرج نیز بر همین اساس، شرکت پروژه شکل گرفت و ساختار پروژه در قالب ساخت، بهره‌برداری و انتقال دنبال شد.

در مدل ساخت، بهره‌برداری و انتقال، پروژه احداث می‌شود، در یک دوره مشخص مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد و سرمایه‌گذار از محل درآمدهای پیش‌بینی‌شده، از جمله عوارض، امکان بازگشت و استهلاک سرمایه و بازده مورد توافق را پیدا می‌کند و در پایان دوره، پروژه مطابق قرارداد منتقل خواهد شد.

تعهد تأمین مالی در سال ۱۳۹۹ چگونه تقسیم شد؟

لذا مبلغی برای تکمیل پروژه در سال ۱۳۹۹ در نظر گرفته شد که تعهد تامین نیمی از آن را دولت و نیمی را شهرداری کرج بر عهده گرفت و مقرر گردید پس از پایان کار، سرمایه گذاری قبلی و آتی شهرداری کرج از محل دریافت عوارض برای مدت زمانی در حدود ۳۰ سال مستهلک شود.

قانون نیز اساساً ساختار مشارکت را بر مبنای سرمایه‌گذاری و واگذاری منافع بهره‌برداری برای مدت معین، با حفظ مالکیت دولت، تعریف کرده است.

شرکت پروژه چه زمانی تأسیس شد و سهام آن متعلق به کیست؟

در ادامه این فرآیند، شرکت احداث، نگهداری، بهره برداری و انتقال کنارگذر شمالی کرج به عنوان شرکت پروژه در سال ۱۳۹۹ تأسیس شد که سهام آن صد در صد متعلق به شهرداری کرج است.

این شرکت در ساختار جدید، مسئولیت اجرای پروژه در چارچوب قرارداد سرمایه‌گذاری و سازوکار احداث، بهره‌برداری و انتقال را بر عهده گرفت.

دولت چه منابعی به پروژه اختصاص داد؟

در ادامه، دولت نیز وارد موضوع شد و در سال ۱۳۹۸ حدود ۴۰۰ میلیارد تومان اسناد خزانه به پروژه اختصاص یافت که پس از تنزیل آن پیش از سررسید، حدود ۲۷۰ میلیارد تومان آن عملاً در اختیار پروژه قرار گرفت.

الحاقیه دولت و تعهد ۳۵۰۰ میلیارد تومانی چگونه شکل گرفت؟

متاسفانه قرارداد مشارکت دولت در موعد مقرر منجر به افتتاح و تکمیل بزرگراه نشد و پروژه در وضعیت مشخصی تحویل دوره ششم شد.

در دوره شورای ششم و با پیگیری‌های انجام‌شده، به‌ویژه در دولت شهید آیت‌الله رئیسی، مذاکرات متعددی برای تعیین تکلیف پروژه انجام شد و در نهایت الحاقیه قراردادی برای ادامه پروژه شکل گرفت.

در این مرحله اعلام شد برای ادامه پروژه حدود ۷ هزار میلیارد تومان منابع مورد نیاز است که مقرر شد ۳ هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان سهم شهرداری کرج و ۳ هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان با لحاظ آورده قبلی سهم دولت باشد.

آیا این مشارکت ۵۰-۵۰ از ابتدای پروژه بوده است؟

باید توجه داشت که این مشارکت ۵۰-۵۰ مربوط به ادامه پروژه در آن مقطع بود و به این معنا نبود که دولت از ابتدای پروژه در کل هزینه‌ها سهم ۵۰ درصدی داشته است.

بنابراین باید هزینه‌ها و پرداخت‌های انجام‌شده از ابتدای پروژه را از تعهدات مربوط به ادامه پروژه تفکیک کرد.

تعهدات دولت تاکنون چقدر محقق شده است؟

دولت بخشی از تعهد خود را که در حدود ۲۰۰۰ میلیارد تومان است با تاخیر فراوان و در مقاطع مختلف پرداخت کرده است، اما از نگاه مدیریت شهری باید میزان دقیق تعهد، پرداخت‌های انجام‌شده و تعهدات باقی‌مانده بر اساس اسناد مالی و قراردادی به صورت شفاف مشخص شود.

موضوع واگذاری زمین در تعهدات دولت چه وضعیتی دارد؟

علاوه بر منابع نقدی، موضوع واگذاری یک قطعه زمین با ارزش قابل توجه نیز در تعهدات دولت مطرح بوده است که ارزش آن در اظهارات قبلی حدود هزار تا هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان اعلام شده و درباره تحقق این تعهد و نحوه تبدیل آن به منابع پروژه نیز باید شفاف‌سازی شود.

جمع‌بندی شما از سهم دولت و شهرداری چیست؟

درباره سهم دولت و شهرداری در این پروژه باید بر اساس اسناد، پرداخت‌های واقعی، ارزش املاک واگذارشده و تعهدات قراردادی صحبت کرد و نه صرفاً بر مبنای اعداد کلی. در نهایت دولت هنوز هم به طور کامل به تعهدات خود عمل نکرده است و در کنار آن باید توجه داشت که زمان مقرر برای انجام تعهدات توسط دولت سپری شده است و با وضعیت تورم در کشور نمی‌توان پذیرفت که شهرداری کرج سهم ۳۵۰۰ میلیارد تومانی خود را در سال امضای الحاقیه و سال بعدی آن محقق کند و دولت پس از ۴ سال هنوز به وعده‌های خود به صورت کامل عمل نکند.

وضعیت پیشرفت پروژه در سال‌های اخیر چگونه بوده است؟

با وجود تمام مشکلات مالی، قراردادی و اجرایی، پروژه در سال‌های اخیر با سرعت بیشتری پیش رفت و بخش‌های مختلف آن به بهره‌برداری رسید. در شهریور ۱۴۰۵ نیز با بهره‌برداری از قطعه پایانی، به جز پل B1 بخش عمده مسیر کنارگذر شمالی به بهره‌برداری رسید و عملاً این پل به گلوگاه اصلی برای تکمیل اتصال کامل مسیر تبدیل شده است.

پل B1 چه وضعیتی دارد و چه آسیب‌هایی دیده است؟

پل B1 یا پل شهید آیت‌الله رئیسی یکی از مهم‌ترین سازه‌های پروژه است که در جریان حملات نظامی آسیب جدی دید و همین موضوع تکمیل و بهره‌برداری کامل از مسیر را با مشکل مواجه کرد.

وضعیت فنی پل B1 برای بازسازی چگونه است؟

از نظر فنی، بررسی‌های تخصصی درباره وضعیت پل انجام شده و بر اساس اعلام شرکت احداث، پل قابلیت بازسازی دارد. در حال حاضر عملیات پایدارسازی و حفظ شرایط موجود انجام شده، اما عملیات اصلی بازسازی هنوز آغاز نشده است.

هزینه بازسازی پل B1 چقدر برآورد می‌شود؟

برآوردهای فعلی هزینه بازسازی پل B1 را حدود ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ میلیارد تومان اعلام می‌کنند که به نظرم عدد دقیق‌تر که کمتر متاثر از تورم و کاهش ارزش پول ملی باشد مبلغی در حدود ۱۰ الی ۱۵ میلیون دلار است.

تصمیم‌گیری درباره اقدام فنی بازسازی چگونه باید انجام شود؟

از نظر فنی، اینکه چه اقدامی برای پل انجام شود باید بر اساس نظر کارشناسان و مطالعات تخصصی تعیین شود. اگر نتیجه مطالعات این باشد که بخشی از سازه باید تخریب و مجدداً احداث شود، این موضوع باید بر اساس نظر متخصصان انجام شود.

تجربه اجرای قبلی پروژه چه تأثیری بر بازسازی دارد؟

مجموعه‌ای که یک پروژه را قبلاً اجرا کرده است، در صورت اجرای مجدد بخش‌های آسیب‌دیده، طبیعتاً تجربه و دانش بیشتری در اختیار دارد و این تجربه می‌تواند موجب کاهش زمان و هزینه اجرای مجدد شود.

مسئله اصلی درباره بازسازی پل B1 چیست؟

موضوع فنی یک مسئله است و موضوع تأمین مالی مسئله‌ای دیگر. سؤال اصلی ما این است که منابع مالی مورد نیاز برای بازسازی پل B1 قرار است توسط چه دستگاهی تأمین شود؟ من به عنوان عضو شورای شهر هنوز اطلاع دقیقی ندارم که تصمیم نهایی درباره تأمین هزینه بازسازی این پل چیست و کدام دستگاه قرار است این هزینه چند هزار میلیارد تومانی را پرداخت کند.

این پروژه در چارچوب یک ساختار سرمایه‌گذاری مشخص و با مشارکت دولت و شهرداری اجرا شده و اکنون نیز باید مسئولیت مالی بازسازی خسارت وارده به آن به صورت شفاف مشخص شود.

چرا تأمین هزینه بازسازی باید تعیین تکلیف شود؟

این پروژه صرفاً یک پروژه معمول شهری نیست و در کاهش ترافیک محورهای ملی و استانی نقش دارد. بنابراین سؤال ما این است که آیا قرار است هزینه بازسازی خسارت ناشی از جنگ نیز صرفاً از منابع شهرداری کرج پرداخت شود؟ به‌ویژه اینکه دولت در همین پروژه تعهدات مالی داشته است، منطقی است پیش از تحمیل هزینه جدید به شهرداری، وضعیت تعهدات قبلی و همچنین مسئولیت تأمین مالی بازسازی پل B1 به صورت شفاف مشخص شود.

دولت باید درباره تعهدات قبلی خود در پروژه پاسخگو باشد و مشخص شود از تعهد ۳۵۰۰ میلیارد تومانی دولت چه میزان پرداخت شده و چه میزان باقی مانده یا با چه سازوکاری تسویه شده است.

برخی اظهارنظرها نقش دولت را پررنگ‌تر نشان می‌دهند. نظر شما چیست؟

گاهی در مصاحبه‌ها و صحبت‌های عمومی به گونه‌ای صحبت می‌شود که گویی وزارت راه و شهرسازی پروژه را از ابتدا ساخته است، در حالی که روند مالی و اجرایی پروژه چنین چیزی را نشان نمی‌دهد. دولت در مقاطع مختلف منابعی را به پروژه اختصاص داده است، اما بخش عمده سرمایه‌گذاری پروژه در مراحل اولیه و تا پیش از ورود دولت، از منابع شهرداری کرج انجام شده است.

ارزش روز سرمایه‌گذاری شهرداری کرج در این پروژه نیز بیش از ۲۰ هزار میلیارد تومان است. بنابراین سهم واقعی هر یک از طرفین باید بر اساس اسناد مالی، پرداخت‌های واقعی، ارزش تملکات و تعهدات قراردادی محاسبه شود.

وضعیت ردیف اعتباری شرکت بزرگراه در بودجه ۱۴۰۵ چگونه است؟

شرکت احداث کنارگذر شمالی کرج در بودجه شهرداری کرج ردیف اعتباری دارد و طی سال‌های گذشته نیز برای این پروژه ردیف‌های اعتباری پیش‌بینی شده است.

سازوکاری نیز وجود دارد که در پروژه‌هایی که قرارداد مشخص و پیشرفت اجرایی دارند، در صورت نیاز و طی فرآیند قانونی، امکان افزایش اعتبار از طریق متمم بودجه وجود داشته باشد.

آیا وجود ردیف اعتباری به معنای پرداخت خودکار هزینه‌هاست؟

با این حال، وجود ردیف اعتباری به این معنا نیست که هر هزینه جدیدی باید به صورت خودکار از منابع شهرداری پرداخت شود. ابتدا باید مسئولیت تأمین هزینه بازسازی پل B1 مشخص شود و سپس درباره نحوه تأمین اعتبار تصمیم‌گیری شود. شهرداری کرج باید در این زمینه مطالبه‌گر باشد و از دولت بخواهد هم تعهدات قبلی خود را تعیین تکلیف کند و هم درباره تأمین منابع بازسازی پل B1 موضع روشن و رسمی اعلام کند.

مطالبه شورا از شهرداری کرج چیست؟

به نظر من شهرداری کرج باید به صورت جدی از دولت مطالبه کند که وقتی پروژه بر اساس یک ساختار مشارکتی و با تعهدات مشخص دولت اجرا شده و اکنون نیز خسارت ناشی از جنگ به آن وارد شده است، مسئولیت تأمین هزینه بازسازی چگونه میان طرفین تقسیم خواهد شد.

من به عنوان عضو شورای شهر نیز درباره اینکه در حال حاضر چه تصمیم نهایی برای تأمین هزینه بازسازی پل B1 گرفته شده، اطلاع دقیقی ندارم و حتماً در اولین فرصت در شورا نسبت به این موضوع تذکر خواهم داد.

پروژه بزرگراه شمالی کرج، پس از سال‌ها تغییرات قراردادی از طرح، تأمین، ساخت و تأمین مالی به طرح، تأمین و ساخت و سپس ساخت، بهره‌برداری و انتقال، اکنون در آستانه تکمیل کامل قرار دارد، اما آسیب جدی به پل B1 به عنوان گلوگاه اصلی مسیر، تکمیل نهایی آن را با چالشی جدی مواجه کرده است. در حالی که بررسی‌های فنی نشان می‌دهد این پل قابلیت بازسازی دارد و هزینه آن حدود ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ میلیارد تومان برآورد می‌شود، اما مسئله اصلی، ابهام در مسئولیت تأمین منابع مالی بازسازی است.

دولت تاکنون بخشی از تعهدات خود را با تأخیر پرداخت کرده و تعهدات باقی‌مانده، از جمله واگذاری زمین، هنوز تعیین تکلیف نشده است.

از سوی دیگر، ارزش روز سرمایه‌گذاری شهرداری کرج در این پروژه بیش از ۲۰ هزار میلیارد تومان برآورد می‌شود. بنابراین، شفاف‌سازی تعهدات طرفین بر اساس اسناد مالی و قراردادی، پیش‌شرط هرگونه تصمیم‌گیری درباره تأمین هزینه بازسازی پل B1 است.

آنچه مسلم است، این پروژه صرفاً یک طرح شهری نیست و در کاهش ترافیک محورهای ملی و استانی نقش کلیدی دارد. از این رو، تعیین هرچه سریع‌تر مسئول تأمین منابع مالی بازسازی پل B1، نه تنها یک مطالبه جدی از سوی شورای شهر کرج است، بلکه پیش‌نیاز بهره‌برداری کامل از مسیری است که سال‌ها برای تکمیل آن سرمایه‌گذاری شده است.

منبع مهر