امنیت غذایی پایدار نیازمند توجه به شرایط بومسازگار است
چنانچه توسعه محلی معیشتپایدار با شرایط بومی سازگار نباشد، امنیت غذایی از ابتدا شکست خورده است
باشگاه خبرنگاران جوان - به گزارش روابط عمومی سازمان جهاد دانشگاهی تهران، در نشست علمی «امنیت غذایی، توسعه محلی و معیشت پایدار» کارشناسان بر این باور بودند اگر توسعه محلی معیشتپایدار با شرایط بومی سازگار نباشد، امنیت غذایی از ابتدا با شکست مواجه خواهد شد و باید بهسمت امنیت غذایی بومسازگار حرکت کرد همچنین تأکید داشتند که توسعه محلی فرآیندی است که بهجای آنکه برونزا باشد، از درونزایی برمیآید. از کارآفرینی محلی و بومی میآید. چیز تحمیلی نیست.
کارشناسان اعتقاد داشتند پایداری جزئی از امنیت غذایی است و زمانی نظام غذایی ثبات لازم را دارد که در برابر نوسانات کوتاهمدت باقی بماند و زمانی پایدار است که طوری عمل کند که رفاه نسل آتی را از بین نبرد؛ تخریب محیط زیست مجاز نیست آب خاک و تنوع زیستی باید در تأمین غذا حفظ شود اگر پایدار نباشد امنیت غذایی ندارید.
همچنین کارشسناسان تأکید داشتند تا زمانی که توسعه و پیشرفت به فکر و اندیشه انسانی پیوند نخورد به امنیت نمیرسیم توسعه فرآیندی فلسفی است و دو رکن اساسی دارد یکی انسان که در این صورت رنگ، قومیت، نژاد و ملیت در اقتصاد تأثیر نمیگذارد. وقتی انسان مهم باشد، باید شأن و شخصیتش حفظ شود. رکن دوم زندگی این جهانی است که مهم است ایران بهواسطه نیروهای انسانیاش ثروتمند است.
نخستی نشست از مجموعه نشستهای «امنیت غذایی و توسعه پایدار زیستبوم» با عنوان «امنیت غذایی، توسعه محلی و معیشت پایدار» به همت معاونت پژوهشی و پژوهشکده مطالعات توسعه سازمان جهاد دانشگاهی تهران در دانشگاه تهران با حضور ۳ نفر از متخصصان امنیت غذایی و توسعه کشور برگزار شد.
در این نشست، دکتر حبیب جباری، سرپرست دفتر آموزش و ترویج مرکز پژوهشهای توسعه و آیندهنگری با طرح پرسش از ارتباط میان امنیت غذایی، توسعه محلی و معیشت پایدار اظهار کرد: این سه مقوله سه موضوع به هم پیوسته هستند که درک ارتباط متقابل آنها میتواند در سیاستگذاری معیشت پایدار بهویژه در مناطق روستایی و محلی کوچکتر (در سطح پایینتر) موثر باشد.
وی با بیان اینکه در این بحث میتوان از نظریات مختلفی همچون چارچوب معیشت پایدار، نظریه حقمندی آمارتیا سِن، نظریه سیستمها و نظریات انتقادی علوم اجتماعی کمک گرفت، ادامه داد: نظریههای انتقادی در حوزه توسعه محلی علاوه بر چارچوب ساختاری بر نقشآفرینی ذینفعان در سطح خُرد نیز تأکید بسیار دارند.
به گفته وی، یافتههای تحلیلی مبتنی بر این نظریات تأکید دارند که بهنوعی چهار بُعد امنیت در جامعه تقلیل یافته است و در این بین در بُعد امنیت غذایی این تقلیل پررنگتر بوده است.
تحلیل و سیاستگذاری امنیت غذایی عمدتاً متکی بر تولید داخل است و ابعاد دیگر بسیار به حاشیه رفتهاند
وی، با بیان اینکه این تقلیل ناشی از نگاه فنی و اقتصادی صِرف بوده است، افزود: تحلیل و سیاستگذاری امنیت غذایی عمدتاً متکی بر تولید داخل بوده و ابعاد دیگر بسیار به حاشیه رفتهاند؛ بنابراین ایجاب میکند که با یک نگاه فوکویی به تحلیل گفتمان پرداخته شود، چون از منظر فوکویی دانش در سایه قدرت تولید میشود.
جباری، ادامه داد: در برنامهریزیها، گفتمان خاص فنی مسلط است که تعیین میکند کدام دانش و کدام دستور کار در اولویت قرار گیرد و در نتیجه چنین نگاهی است که دانش بومی به حاشیه میرود.
وی با بیان اینکه تحلیل هابرماسی نیز میتواند به تحلیل نوع ارتباطات و روابط کمک میکند، گفت: اینکه ما با چه نوع عقلانیتی، عقلانیت ارتباطی یا عقلانیت ابزاری، به مسائل نگاه کنیم، اهمیت دارد؛ در این موضوع خاص یعنی توسعه محلی مشارکت نیازمند صرف وقت، انرژی و زمان است. حال اگر بخواهیم ابزاری و حسابگرانه به این موضوع نگاه کنیم و صرفا محاسبات زمان و هزینه را در نظر بگیریم، گرفتار نوعی از عقلانیت ابزاری میشویم که نتیجه آن فضایی است که زیست روستایی به حاشیه برده میشود.
سرپرست دفتر آموزش مرکز پژوهشهای توسعه و آیندهنگری ادامه داد: از نگاه آلن تورن، جامعهشناس فقید فرانسوی، خرده مالکان و کشاورزان نیز باید بتوانند همچون کنشگرانی فعال بهدنبال هویت و تاریخمندی خود باشند؛ به این معنا که بتوانند در تعیین سرنوشت خودشان فعالیت کنند.
جباری در ادامه خاطرنشان کرد، واژه معیشت پایدار که در عنوان نشست نیز آمده است با تأکید بر سرمایههای فیزیکی و منابع مختلف میتواند به تابآوری غذایی در سطوح میانی و خرد کمک کند. بر همین اساس، نظریه حقمندی آمارتیا سِن که در مقابل نگاه مالتوسی قرار دارد، عنوان میکند گرسنگی ناشی از کمبود غذا نیست بلکه نتیجه شکست در حقمندی است.
جباری افزود: نظریههای علوم اجتماعی که از آن صحبت شد، بیشتر بر برجسته کردن نقش کنشگری توسعهگران محلی تاکید دارند، در حالی که گفتمان مسلط فعلی آنها را به حاشیه میراند.
وی با بیان اینکه در نهایت این موضوع اهمیت دارد که چگونه میتوان ارزشهای فرهنگی- اجتماعی کنشگران اصلی در توسعه محلی را تحلیل کرد و دریافت که آنها چگونه به حاشیه رفتهاند، تصریح کرد: از عوامل تأثیرگذار که بر آن تأکید دارم این است که افراد باید حق مبادله را داشته باشند. ممکن است در جامعهای عدهای اجازه مبادله نداشته باشند، پس باید بتوانند در تولید مشارکت داشته باشند تا بدین ترتیب نیروی کار فعال شود و از حمایتها برخوردار شوند.
سرپرست دفتر آموزش مرکز پژوهشهای توسعه و آیندهنگری ادامه داد: آمارتیا سِن بیشتر بر فرد و خانوار و نظریه سیستمها بر ساختارهای کلان تاکید دارند؛ اما در نگاهی اجتماعی تورن به ما میآموزد که چه کسی و چرا باید کنشگر اصلی توسعه محلی باشد و آیا وی موضوع برنامهریزی است یا خودش هم میتواند در متن برنامهریزی قرار گیرد؟
جباری با بیان اینکه فوکو هم میگوید که چه گفتمانهایی بر این حوزه سلطه دارند، افزود: در خصوص امنیت غذایی که با توجه به اتفاقات اخیر از جمله پاندمی کرونا، جنگ روسیه و اوکراین و دو جنگ تحمیلی اخیر در ایران این موضوع پررنگتر هم شده است، ناخواسته و ناگزیر ما بهدنبال خودکفایی هستیم که اولین آن در بحث امنیت غذایی است که بسیار اهمیت دارد.
با نگاه فوکویی، برخی گفتمانها میتوانند زمینه کمرنگ شدن راههای جایگزین و دانش بومی را فراهم کنند
وی ادامه داد که با نگاه فوکویی، برخی گفتمانها میتوانند زمینه کمرنگ شدن راههای جایگزین و دانش بومی را فراهم کنند، به کشاورز و توسعهگران محلی نیز برای حضور در فرآیندها و جریانها فضا و میدان داده نمیشود. در این راستا، وی با مقایسه ایران و مصر اشاره کرد که میزان تمرکز در نظامهای برنامهریزی میتواند بر ظرفیت و نحوه شکلگیری توسعههای محلی تأثیرگذار باشد.
سرپرست دفتر آموزش مرکز پژوهشهای توسعه و آیندهنگری با اشاره به وجود واژههایی، چون همبست، گسست و برنامهریزیهای محوری و... گفت: حال این پرسش مطرح میشود که ما چگونه میتوانیم در این شرایط بهسمت همبست حرکت کنیم؟ چگونه میتوان از ایجاد گسست جلوگیری کرد و مباحث تحلیلی اجتماعی آمایشی و اقلیمی را با هم پیوند بزنیم؟ در حالیکه در حال حاضر گفتمان مسلط عمدتاً بدون توجه کافی به محیطزیست و ظرفیتها و توان اکولوژیکی، ممکن است مردم محلی و زیستبوم آنها را در حاشیه قرار دهد
جباری، ادامه داد: اما چرخه متقابل تقویتکننده امنیت غذایی پایدار و معیشت بیشتر در همبست برای ما اهمیت پیدا میکند. نکته اصلی در اینجا این است که سه مقوله باید یکدیگر را تقویت کنند؛ وقتی نگاه امنیت غذایی نه تنها در درون یکپارچگی را حفظ نمیکند، بلکه در بیرون نیز ممکن است تحت تأثیر برخی مناسبات اقتصادی و ساختاری قرار گیرد، در بحث تحلیلی علمی کنشگری فعال در گفتمان همبست مهم میشود که توسعه محلی را تقویت کنند؛ بدان معنا که ما باید بهدنبال کنشگران فعال باشیم و بدین ترتیب دانش بومی برای ما اهمیت پیدا میکند.
وی، افزود: امنیت غذایی در این نگاه مبتنی بر گسست بیشتر به شاخصهای کمی تقلیل مییابد و عمدتاً فنی و اقتصادی دیده میشود، در حالی که مجموعهای از شاخصهای کیفی تاکیدکننده بر ابعاد مختلف امنیت غذایی طرد میشوند.
سرپرست دفتر آموزش مرکز پژوهشهای توسعه و آیندهنگری با بیان اینکه رویکردی که برای توسعه محلی مطرح میشود، باید مبتنی بر توانمندسازی و داراییهای محلی باشد، گفت: با این نگاه الگوهای توسعه محلی را بررسی کردیم که کدام الگو و چگونه میتواند برای امنیت غذایی، معیشت پایدار و توسعه محلی در سطح پایینتر اجتماعمحور نقشآفرینی کند و نقش آن در امنیت غذایی باید چگونه باشد. در این نگاه فرد و خانوار پررنگ میشود، اما اینجا عدالت غذایی اهمیت مییابد.
شکست امنیت غذایی نتیجه ناسازگاری توسعه محلی معیشت پایدار با شرایط بومی
جباری با تعریف معیشت پایدار به معنای عدم آسیب به محیط زیست توامان با حفظ تنوع معیشتی اشاره کرد که در بحث امنیت غذایی برخی از چالشهایی که با آن روبهرو هستیم، ناشی از تورم و تغییرات اقلیم است. وی با بیان اینکه اگر توسعه محلی معیشت پایدار با شرایط بومی سازگار نباشد، امنیت غذایی از ابتدا با شکست مواجه خواهد شد، ادامه داد: در بحث امنیت غذایی دسترسی فیزیکی اهمیت بسیاری دارد.
جباری ادامه داد: نگاه هابرماسی به ما میگوید در دل این گفتمان مسلطی که اتفاق افتاده است. در کنار برخی چالشهای مرتبط با مدیریت منابع آب در حوزه کشاورزی آبی، توجه به ارزشهای بومی و نقش کنشگران محلی اهمیت بیشتری پیدا میکند. بهجای آنکه کنشگران محلی و خرده مالکان کنشگران فعالی باشند و بتوانند سرنوشت خود را تعیین کنند به حاشیه رفتهاند.
وی در ادامه با اشاره به سه گسست گفت: نخستین گسست، گسست محیط زیستی است که با چالشهایی همچون کاهش جمعیت روستایی، فرسایش خاک و کاهش تابآوری بومشناختی همراه بوده است. گسست نهادی هم در دل این موضوع وجود دارد که در نتیجه آن ضرورت تقویت یکپارچگی و پیوست در برنامهها از سطوح کلان تا خرد را نشان میدهد. گسست سوم، گسست سرمایه اجتماعی است و علت آن است که در سطح محلی حضور کنشگران فعال را نداریم. در توسعه محلی یکپارچه نقشآفرینان متعددی وجود دارند ازجمله کنشگران محلی، نهادهای مدنی و بخش غیردولتی که لازم است نقش و مشارکت ذینفعان محلی در این فرآیند مورد توجه قرار گیرد
جباری در یک جمعبندی کلی خاطرنشان کرد: ما باید تغییر پارادایم داشته باشیم، باید از گسست به همبست تحول پیدا کنیم، باید از نگاه صرف کمّی، کالایی و فنی بهسمت نوعی رویکرد اجتماعی و زیستبومی رفت. حرکت از خودکفایی مقطعی به سمت امنیت غذایی بومسازگار مورد تأکید قرار گرفت و دانش بومی را بهعنوان یک دانش معتبر به رسمیت شناخت. باید هویت را به کشاورزان و مالکان خُرد برگردانیم و سیاستهای متمرکز به نوعی به سمت رویکردهای مشارکتی مبتنی بر آمایش سرزمین و مبتنی بر اقلیم حرکت کند. مهم آن است که کنشگری جمعی فعال شود، باید سرمایههای اجتماعی را تقویت کنیم. در اینجا توسعه محلی میتواند پل ارتباطی سه مقوله امنیت غذایی، معیشت پایدار و همپوشانی با توسعه محلی باشد
وی در ادامه با بیان اینکه کنش ارتباطی زمینهساز توانمندسازی و خوداتکایی میشود، تصریح کرد: زمانی که به سطح ناحیه میرویم، میتوانیم یک نگاه فضایی به موضوع داشته باشیم و امنیت غذایی را در چارچوب آمایش الگوی مردمی ناحیه تضمین کنیم.
امنیت غذایی پایدار نیازمند توجه به شرایط بومسازگار است
جباری با تاکید بر اینکه امنیت غذایی پایدار نیازمند توجه به شرایط بومسازگار است گفت: امنیت غذایی پایدار سازگار با زیست بوم است و بهنوعی از تابآوری محلی سبد غذایی حاصل میشود و در نتیجه برای رسیدن به آن به توسعه محلی، تقویت الگوهای مشارکتی، تنوعبخشی به معیشت و سرمایه اجتماعی و حکمرانی غذا نیاز داریم. در راستای تنوعبخشی به معیشت در سال ۱۴۰۱ پیشنویس الگوی کشت ملی مبتنی بر آمایش الگوی کشت تدوین شد، اما الگوی کشت باید منطقهای باشد که بتواند عملیاتی شود.
امنیت غذایی واقعی حاصل ضرب تولید بوم سازگار در معیشت پایدار محلی است؛ هر یک از این دو مولفه صفر شود، امنیت غذایی صفر خواهد شد. از جمله راهکارهای مطرحشده، حرکت از رویکردهای متمرکز در خودکفایی به سمت تقویت تابآوری منطقهای و عدالت غذایی بود که آلن تورن و فوکو مطرح کردهاند، البته همراستا با توسعه محلی و زیست بوم محلی بهعنوان راهبرد کلیدی. همبست امنیت غذایی، توسعه محلی و معیشت پایدار تنها در بستری از توسعه مردمی و زیستبومهای محلی محقق میشود.
در ادامه نشست دکتر علیاکبر باغستانی، عضو هیأت علمی مؤسسه پژوهشهای برنامهریزی، اقتصاد کشاورزی و توسعه روستایی درباره آشنایی با نظام غذایی توضیح داد: امنیت غذایی محصول نظام غذایی است و یکی از بروندادهای نظام غذایی امنیت غذایی است. از ابتداییترین نظامهای غذایی، نظامهای غذایی محلی هستند زمانی که کانونهای تولید با مصرف فاصله نداشت انسانها در جوامع سنتی و کمتر توسعهیافته محصولات تولیدی را برداشت میکردند و نوعی خودمصرفی غلبه داشت با گسترش جمعیت و افزایش فاصله کانون تولید و مصرف سیستم توزیع مطرح شد زمانی که فاصله بُعد زمانی پیدا کرد بشر به فکر شیوههای نگهداری مواد غذایی از جمله فرآوری افتاد تا سبب افزایش ماندگاری غذا شود که از آن جمله نمک سود کردن، خشک کردن و یا دودی کردن بود تا امروز که فناوریهای پیشرفته بهکار گرفته میشود.
وی، با اشاره به غذاهای بسیار فرآوری شده افزود: حلقه خردهفروشی هم زمانی مطرح شد که دریافتند غذا باید در یکسری کانونها از محل جمعآوری و گردآوری شده به کانونها و اجزاء مختلف توزیع شود که همان سیستمهای غذایی محلی کنونی است.
این عضو هیأت علمی مؤسسه پژوهشهای برنامهریزی، اقتصاد کشاورزی و توسعه روستایی با اشاره به وجود سیستمهای ۸ مرحلهای گفت: در این سیستمها علاوهبر حلقههای قبلی، حلقههایی تحتعنوان مدیریت ضایعات هم اضافه شد میگوید آن بخش از غذا که به علت افت کمّی و کیفی به هدر میرود باید برای امحاء آن برنامهریزی کرد و به آن در نظام غذایی توجه کرد. باید در این باره تصمیمگیری و مداخله مناسب انجام شود.
باغستانی، ادامه داد: هر آنچه در کشور وجود دارد تحتعنوان مداخله آگاهانه و مناسب است و زمانی مداخله انجام میشود که هدف مشخصی وجود داشته باشد و بهدنبال رفع یک نارسایی باشد طبق تئوری باید اجازه داده شود نیروهای یک سیستم کار خودشان را انجام دهند و سیستم را به پایداری برسانند.
یک سیستم غذایی متشکل از چند زیر سیستم کشاورزی، محیط زیست، اقتصادی و اجتماعی است
وی، افزود: یک سیستم غذا از چند زیر سیستم کشاورزی، محیط زیست، اقتصادی، اجتماعی و هر یک زیرسیستمهای بیولوژیک، سلامت، سیاسی و ... را دارند انواع مولفهها، پیوندها و حلقهها هستند که مشخص میکند آیا نظام غذایی شما کارآمد عمل کرده است یا خیر؟. ضعف در هر یک از حلقهها میتواند نظام غذایی شما را ناکارآمد کند.
این عضو هیأت علمی در ادامه با ارائه مثالی توضیح داد: بهعنوان مثال یک غذای ارگانیک کاملاً سودمند براثر آگاهی پایین تغذیهای یا بهعبارت بهتر سواد تغذیهای پایین میتواند کاملاً تخریب شود و نظام غذایی شما به هدفش نرسد شما ممکن است غذای با کیفیت سالم و مغذی و دوستدار محیط زیست تولید کنید، اما بهعلت قیمت بالا به دست مصرفکننده نرسد و نظام غذایی شما شکست بخورد.
باغستانی افزود: در مقابل بهوسیله تبلیغات کلی غذای ناسالم روتین غذایی خانوار شود در این حالت هم نظام غذایی شما شکست خورده است در نظام غذایی جهانی حلقهها و اجزاء نظام غذایی بسیار گستردهتر است در این نظام بحث تقسیم کار جهانی، زنجیرههای ارزشی جهانی، سیستمهای توزیع، مناقشات، جنگها، پدیدههای زیست محیطی، رویدادها تا حدی به این نظام قابل انتقال هستند. بیماریهای فراگیر مطرح به نظام غذایی تحمیل میشوند و میتوانند نظام غذایی را از تابآوری خارج کند.
زنجیره ارزش، فرآیندی است که در آن کالا براساس خواست مصرفکننده از نهاده حرکت و به کالای نهایی تبدیل میشود
وی خاطرنشان کرد: آنچیزی که بهعنوان زنجیره ارزش میشناسیم فرآیندی است که در آن کالا براساس خواست مصرفکننده زمانی که از نهاده حرکت میکند و به کالای نهایی تبدیل میشود در هر یک از اجزایش به افزایش ارزش اقتصادی اجتماعی محیط زیستی و فرهنگی منجر میشود این ارزش با فرآیندهای مختلفی، چون دولتها، نهادها تشکلها جامعه اقتصادی و ... است.
این عضو هیأت علمی گفت: در نمایش نموداری نظامهای غذایی جهان چهار معیار ارزش افزوده به ازای هر کارگر چقدر، وضعیت غذاهای اساسی غلات در تأمین کالری روزانه یا انرژی غذایی، تعداد فروشگاهها در هر ۱۰۰۰ نفر جمعیت و درصد جمعیت شهری آمده است. در نشست دو سالانه فائو کارشناسان مفهوم امنیت غذایی را در دنیا پایش میکنند در نهایت نوعی مداخلات را پیشنهاد میدهند برای آنکه بشر به اهداف توسعه پایدار دست یابد.
باغستانی با بیان اینکه دو هدف نخست اهداف توسعه پایدار محو فقر و از بین رفتن گرسنگی است، تصریح کرد: این کارشناسان پیشرانهایی را شناسایی کردند که هر یک روی زنجیرههای تأمین، محیطهای غذایی، رفتار مصرفکننده و رژیمهای غذایی اثر میگذارند. در سال ۲۰۲۵ که ۱۰ سال از تدوین این اهداف توسعه پایدار گذشته بود دو هدف اول محقق نشده بود و هماکنون دستکم ۶۸۳ میلیون نفر در جهان گرسنه وجود دارد منظور این است که روزانه حداقل ۲۷۰۰ کیلوکالری انرژی مورد نیاز را کسب نمیکنند.
دسترسی فیزیکی و اقتصادی همه مردم به غذای سالم و مغذی تعریف بینالمللی نظام غذا
وی افزود: از تعاریف نظام غذا مربوط به اجلاس غذا در سال ۱۹۹۶ رم بهعنوان تعریف پایه بینالمللی این است که شما امنیت غذایی را در سطح فرد، خانوار، ملی و منطقهای زمانی بهدست آوردهاید که همه مردم در همه زمانها دسترسی فیزیکی و اقتصادی به غذای کافی سالم و مغذی داشته باشند بهطوری که بتوانند نیازها و ترجیحات تغذیهای شان را برای زندگی سالم برآورده کنند.
این عضو هیأت علمی توضیح داد: وی با اشاره به ضرورت تدوین اسناد راهبردی در حوزه امنیت غذایی، به روند تدوین سند دانشبنیان امنیت غذایی و ابلاغ آن برای اجرا در سال ۱۴۰۲ اشاره کرد.
باغستانی افزود: در ایران برای امنیت غذایی این تعریف شد «دسترسی فیزیکی، اقتصادی و عادلانه همه مردم به غذای کافی، سالم و مغذی» و، چون در تعریف بینالمللی ترجیحات ذکر شده بود در تعریف ایرانی «حلال» اضافه شد جهت رفع نیازهای تغذیهای سازگار با سلیقه ترجیحات زندگی سالم و فعال و چهار رکن امنیت غذایی فراهمی، دسترسی، مصرف سلامت و تابآوری اضافه شد.
وی توضیح داد: زمانی یک نظام غذایی تابآور است که ثبات و پایداری داشته باشد وقتی امنیت غذایی پایدار گفته میشود اصلاً پایداری جزئی از امنیت غذایی است و زمانی نظام غذایی ثبات دارد که در برابر نوسانات کوتاهمدت باقی بماند و زمانی پایدار است که طوری عمل کند که رفاه نسل آتی را از بین نبرد تخریب محیط زیست مجاز نیست آب خاک و تنوع زیستی باید در تأمین غذا حفظ شود اگر پایدار نباشد امنیت غذایی ندارید و اگر نظام غذایی ثُبات و پایداری نداشته باشد، تابآور نیست. یعنی هر نوع تکانه و شوک برونزا و درونزا نظیر جنگ بیماری و ... نظام غذایی را به تعادل برنمیگرداند و کلا پس میزند.
نظام غذایی تابآور بهترین نظام غذایی است
این عضو هیأت علمی با بیان اینکه نظام غذایی تابآور بهترین نظام غذایی است، گفت: در این نظام ارکان فراهمی، دسترسی، مصرف، سلامت و ثبات و پایداری وجود دارد. منظور از فراهمی یعنی یا تولید داخل و یا تأمین از خارج برای دسترسی ارزانتر است.
باغستانی ادامه داد: چند مولفه بر روی فراهمی اثر میگذارد نظیر کمکهای بینالمللی، ذخیرهسازی، غذاهای جدید. کشاورزی فراسرزمینی نه به معنای تجارت هم وجود دارد. برای آینده یکسری پیشرانهایی داریم که نظام غذایی را تحتتأثیر قرار میدهد جهان پیشبینی کرده تا سال ۲۰۳۰ سهم این موارد زیاد میشود نظیر نابرابری در دنیا، افراد ثروتمند وجود دارد، اما از نظر اجتماعی اقتصادی دنیا نابرابرتر میشود از ۱۱ بیماری غیرواگیر ۶ بیماری ناشی از غذاست نظیر دیابت و .... گرمایش، پدیده گلخانهای، توسعه محلی و مشارکت ذینفعان همگی قویتر میشود.
وی نظام غذایی را پدیدهای پیچیده و چند بُعدی دانست و خاطرنشان کرد: این موضوع به یک دستگاه یا ارگان خاصی مرتبط نمیشود. در کشور ما هماهنگی میان دستگاههای مرتبط با امنیت غذایی نیازمند تقویت است.
این عضو هیأت علمی با اشاره به شاخص جهانی گرسنگی هم گفت: این یک شاخص ترکیبی است که ۴ مولفه در آن دخیل است. یک سوم تغذیه ناکافی، یک سوم مرگ و میر کودکان زیر پنج سال، یک ششم لاغری تغذیهای و یک ششم کوتاه قدی تغذیهای است همه این موارد جمع شوند شاخص گرسنگی بهدست میآید ایران از این نظر بعد از ۱۰ تا ۱۲ کشور جهان و بالای بسیاری دیگر از کشورها قرار دارد که البته این به برکت راهاندازی خانهها و پایگاههای بهداشتی برای کاهش مرگ و میر کودکان زیر پنج سال و واکسیناسیون و ... است.
شفاف نبودن مسئولیتها در برخی حلقههای زنجیره تأمین، از جمله سلامت مواد خام گیاهی از چالشهای نظام غذایی ملی
باغستانی با بیان اینکه نظام غذایی ملی در کشور مشکلات و گشایشهای بسیاری دارد، یکی از چالشهای نظام غذایی را ضرورت شفافتر شدن مسئولیتها در برخی حلقههای زنجیره تأمین، از جمله سلامت مواد خام گیاهی و حملونقل تخصصی عنوان کرد. همچنین بر ضرورت هماهنگی بیشتر میان دستگاههای مرتبط با مدیریت منابع آب و بخش کشاورزی تأکید کرد.
وی با بیان اینکه در بخش دسترسی اقتصادی چالشهای زیادی داریم، گفت: یکی این است که قیمت پرداختی مصرفکننده بالاست و قیمت دریافتی تولیدکننده پایین است. از دیگر چالشها، نظام توزیع نامناسب است.
این عضو هیأت علمی با بیان اینکه در اقتصاد تورمی فشار به دهکهای پایین بیشتر است، افزود: ضرایب سهم غذا از هزینه خانوار دهک دهم ۲۰ درصد و دهک اول ۴۰ درصد است کانون تولید و توزیع زیاد باشد دسترسی فیزیکی و اقتصادی مختل میشود.
باغستانی درباره سند ملی امنیت غذایی دانش بنیان توضیح داد: باید دید در این سند درباره توسعه محلی صحبتی شده است تعریف توسعه محلی یک فرآیندی که شما بهجای آنکه برونزا باشد، از درونزایی برمیآید. از کارآفرینی محلی و بومی میآید. چیز تحمیلی نیست نظام برنامهریزی از پایین به بالا میشود و میزان مشارکت افزایش مییابد.
وی ادامه داد: در سند ملی امنیت غذایی به طور مستقیم کلمه معیشت پایدار بهکار گرفته نشده است. ساختار سند شامل یک چشمانداز، یکسری ارزشهای بنیادین، ۱۳ راهبرد ملی و ۲۲۱ اقدام ملی دارد. در بند ۲۱۰ میگوید شما باید مدیریت توسعه روستایی و عشایری را واحد کنید و توجه داشته باشید که این موارد در تأمین امنیت غذایی نقش مهمی دارند، الگوی مناسب توسعه روستایی و عشایری را تولیدمحور انتخاب کنید، متناسب با الگوی توسعه کشاورزی باشد با تأکید بر حفظ روستاها و عشایر و جلوگیری از تبدیل شدن روستا به شهر، باید فاصله برخورداری روستا و شهر کاهش یابد. نباید کشاورزان مشاغل خود را رها کنند و مانع مهاجرت بیرویه شوید این یعنی خدمات به مناطق روستایی برده شود.
باغستانی افزود: باید به فرصتهای سرمایهگذاری سودآور، فرصتهای شغلی تنوعبخشی، توسعه گردشگری کشاورزی، حمایت از سکوها و پلتفرمهای تأمین امنیت زیستی، توانمندسازی آنها، ایجاد و تقویت گروههای خودیار و همیار محلی، توجه به زنان روستایی و نیروهای انسانی محلی توجه شود، باید ارتقاء مستمر مهارت انجام شود نظام تربیت نیروی انسانی بازنگری شود به پایداری منابع و کاهش آسیبپذیری توسعه کشاورزی حفاظتی و حفظ دانش بومی و فرهنگ محلی توجه شود بهعبارتی کشاورز به رسمیت شناخته شود.
امنیت غذایی یکی از ارکان اساسی مفهوم توسعه است
دکتر مرتضی افقه، استاد اقتصاد دانشگاه شهید چمران اهواز، هم گفت: تجربه برخی از کشورها نشان میدهد برای رسیدن به توسعه و ورود به این عرصه به ۲۰ سال زمان نیاز داشتند، اما این مسیر در ایران کوتاهتر است امنیت غذایی یکی از ارکان اساسی مفهوم توسعه است یعنی تأمین نیازهای اساسی رکن اصلی از مفهوم توسعه است.
وی، ادامه داد: من معتقدم، ما توسعه را به رشد تقلیل دادیم. در برنامههای پنج ساله اهداف مشخصی برای رشد اقتصادی تعیین شده است که تحقق آنها نیازمند فراهم شدن الزامات و ابزارهای لازم است.
این استاد اقتصاد دانشگاه چمران با بیان اینکه منظور از رشد افزایش درآمد ملی امسال نسبت به سال گذشته است، ادامه داد: توسعه سه وجه دارد. یکی هدف توسعه چیست؟ یعنی ما جامعه را به نقطهای برسانیم که تمام افراد بتوانند همه نیازهای مادی و معنوی خود را متناسب با عرف رایج تأمین کنند.
افقه، با بیان اینکه اغلب متخصصان، برنامهریزان و حکمرانان میخواهند به این مرحله برسند، گفت: در سند ملی امنیت غذایی اهداف مهمی ترسیم شده است، اما تحقق آنها نیازمند توجه به فرآیند، ابزارها و الزامات اجرایی است. وجه دوم توسعه، فرآیندی است که ما را از وضع موجود به وضع مطلوب برساند و وجه سوم ابزار و لوازمات آن است.
وی افزود: برای نیل به هر هدفی سه پیشنیاز وجود دارد. یکی خواست آن است، دیگری آمادگی پرداختن و رسیدن به آن خواست و در نهایت ابزار مناسب است. خواست توسعه چیست؟ توسعه امری این جهانی است، برنامهایست برای زندگی این جهان، انسان توسعه یافته یا تفکر توسعه.
این استاد اقتصاد دانشگاه چمران با بیان اینکه تفکر توسعه یک تفکر فلسفی است ادامه داد: توسعه فرآیندی فلسفی است دو رکن اساسی دارد یکی انسان که در این صورت رنگ، قومیت، نژاد و ملیت در اقتصاد تأثیر نمیگذارد وقتی انسان باید مهم باشد باید شأن و شخصیتش حفظ شود همه اینها به نگاه انسان برمیگردد درک واقعی از مفهوم انسان براساس عملکردها سنجیده میشود نه سخنان گفته شده.
افقه، درباره رکن دوم گفت: رکن دوم زندگی این جهانی است که مهم است این دو رکن مربوط به تفکر توسعه است. در ابتدا باید تعاریف اصلاح شود تعریف ثروت هم باید اصلاح شود ایران کشور ثروتمندی است چرا؟ چون نفت و گاز دارد و یا به قول رئیس جمهور دولت یازدهم و دوازدهم ۷۵ نوع منبع و معدن دارد چنین نیست ایران بهواسطه نیروهای انسانیاش ثروتمند است.
وی با طرح این پرسش که فرآیند توسعه چیست؟ گفت: فرآیند یعنی همین تغییرات فکری شما باید نگرشها را تغییر دهید نسبت به مفهوم توسعه انسان و زندگی این جهانی اگر چنین نشود تخصیص منابع هم بهدرستی انجام نمیشود.
این استاد اقتصاد دانشگاه چمران خاطرنشان کرد: در تعریف دیگر توسعه میتوان گفت توسعه فرآیندی است که به تسلط انسان بر طبیعت و محیط پیرامون منتهی میشود ابزارهایی که برای حضور آنلاین در جلسه استفاده میشود از فکر و اندیشه بشر برآمده است چه کسی میتواند براساس شرایط برنامهریزی کند یک نیرو بیشتر نیست و آن انسان است.
افقه، با بیان اینکه توسعه یک فرآیند نرمافزاری، اخلاقی، تربیتی و نه یک فرآیند سختافزاری است، تصریح کرد: رشد اقتصادی زمانی میتواند پایدار باشد که علاوه بر منابع طبیعی مانند نفت، بر سرمایه انسانی، دانش و توانمندیهای علمی و دانشگاهی نیز متکی باشد. در تعریف اقتصاد مقاومتی باید گفت یعنی ما باید به نقطهای برسیم که با اتکاء به نیروهای انسانی خودمان هر کالایی را بتوانیم تولید کنیم، به نظر من اقتصاد وقتی مقاوم و پایدار است و امنیت دارد که رشد، پیشرفت و رفاهش به انسان و دانشگاهها وصل باشد.
وی، ادامه داد: برای دستیابی به امنیت نیاز است که توسعه و پیشرفت به فکر و اندیشه انسانی پیوند بخورد.
