باشگاه خبرنگاران جوان - آیت الله علیرضا  اعرافی،مدیر حوزه های علمیه در پیامی به نخستین همایش ملی «آینده‌پژوهی و علوم انسانی؛ گامی به‌سوی توسعه و تعالی ایران»  علوم انسانی و اجتماعی را «نرم‌افزار مدیریت جهان جدید» توصیف کرد و با تأکید بر اینکه جهان معاصر با شتابی زائدالوصف در حال دگرگونی است، آینده‌پژوهی را چتری فراگیر برای تمامی شاخه‌های علوم انسانی دانست و از نخبگان و نهادهای علمی خواست با عبور از رویکردهای منفعلانه، به استقبال تحولات رفته و آینده را مطابق با فرهنگ و نیاز جهان اسلام ترسیم کنند.

وی در بخش دیگری از این پیام، تحولات شگرف در عرصه هوش مصنوعی، فناوری‌های شناختی و تغییرات اساسی ژنتیک را غیرقابل چشم‌پوشی خواند و تصریح کرد: نهاد علم نباید از تأثیرات این فناوری‌ها بر پیکره علوم انسانی غفلت کند.

 آیت‌الله اعرافی همچنین با اشاره به تغییرات بنیادی برآمده از جبهه مقاومت، خواستار آن شد که اندیشه تمدنی اسلام و گفتمان انقلاب اسلامی، محور اساسی پیش‌بینی‌ها و خلق آینده مطلوب قرار گیرد تا جامعه علمی دچار هضم و وادادگی در برابر رهاوردهای غربی نشود.

مدیر حوزه‌های علمیه کشور همچنین آینده‌سازی متناسب با آرمان‌های الهی را در گرو تعامل و هم‌افزایی دو نهاد «حوزه و دانشگاه» دانست و تأکید کرد: در نظریه‌پردازی‌های جدیدِ آینده‌پژوهی نباید مبانی عقلانی و وحیانی را دست‌کم گرفت، چرا که غفلت از این مبانی، جهان را به سمت یک‌جانبه‌گرایی و فراموشی ابعاد قدسی انسان سوق می‌دهد. وی تحقق این اهداف کلان را نیازمند تحول و اقدام جدی نهادهای سیاست‌گذار از جمله شورای عالی انقلاب فرهنگی و وزارتخانه‌های ذی‌ربط دانست.

هوش مصنوعی، بزرگترین آزمون پیش‌روی علوم انسانی است

در ادامه این رویداد، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، به‌عنوان سخنران ویژه همایش، به تبیین نسبت میان آینده‌پژوهی و علوم انسانی پرداخت. وی با تأکید بر اینکه آینده صرفاً چیزی نیست که در انتظار ما باشد، گفت: آینده چیزی است که باید درباره آن تصمیم بگیریم. تصمیم‌های امروز ما، آینده جامعه را می‌سازد؛ لذا باید از آینده‌پژوهیِ صرف، به سمت «آینده‌سازی» حرکت کنیم.

وی با یادآوری مسیر طی‌شده در بومی‌سازی علوم انسانی تصریح کرد: امروز ایران در حوزه علوم انسانیِ اسلامی، جایگاه برجسته‌ای در جهان اسلام دارد. هزاران مقاله و صدها کتاب در این زمینه تولید شده است. اما علوم انسانی نمی‌تواند در گذشته متوقف بماند. ظهور پدیده‌هایی چون «علوم انسانی شناختی» و «علوم انسانی دیجیتال» نیازمند توجه جدی و همگامی دانشگاه‌ها با تحولات نوین است.

حجت الاسلام والمسلمین خسروپناه آموزش و پرورش را زیرساخت اصلی آینده کشور دانست و تأکید کرد که متولیان فرهنگی باید نظام تعلیم و تربیت را به‌مثابه بستر اصلی آینده‌سازی ببینند. وی همچنین با اشاره به پدیده هوش مصنوعی هشدار داد: نباید هوش مصنوعی را صرفاً در حد چند ابزار چت‌بات دید. این فناوری بر الگوریتم‌ها و کدهایی استوار است که ارزش‌های خاص خود را تحمیل می‌کنند. وابستگی به هوش مصنوعیِ وارداتی، حکمرانی جامعه را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد؛ از این رو باید از مصرف‌کننده صرف به تولیدکننده فعالِ الگوریتم‌ها تبدیل شویم.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر مفهوم «سطوح آمادگی فناوری» در علوم انسانی خاطرنشان کرد: اگر علوم انسانی در مرحله ایده باقی بماند و به میدان عمل و حکمرانی نرسد، اثربخشی نخواهد داشت. وی دانشگاه را کارگاه ساختن انسان «حکیم» (اهل عقلانیت، فضیلت و خدمت) توصیف کرد و خواستار حرکت نهادهای سیاست‌گذار از رویکرد واکنشی به سیاست‌گذاری آینده‌نگرانه شد.

 آینده‌پژوهی یعنی عبور از مدیریت امروز به معماری فردا

دکتر حسین خنیفر، رئیس سابق دانشگاه فرهنگیان، دیگر سخنران علمی این همایش بود که سخنان خود را بر سرعت تحولات جهانی متمرکز کرد. وی اظهار داشت: آینده اتفاقی نیست که بر ما فرود بیاید، بلکه محصول اندیشه ماست. کسانی که در اندیشه ایرانِ فردا هستند، می‌دانند که ما وارد عصر شبکه و سرعت شده‌ایم و ناچاریم خود را با دنیای تغییرات شتابان همراه کنیم.

وی با رد این تصور که علوم انسانی دانشی ساده است، آن را قلب توسعه خواند و افزود: توسعه تنها ماشین و فناوری نیست، بلکه نیازمند «انسانِ سازنده» است. دکتر خنیفر با انتقاد از موانعی چون «حس بسندگی» و «مصرف‌زدگی علمی»، تصریح کرد: توهمِ دانستنِ همه‌چیز، برای پژوهشگر سمی مهلک است. پژوهشگر نباید از نظریه‌پردازی و قضاوت شدن بهراسد؛ نباید منتظر بمانیم تا غرب نظریه‌ای تولید کند و ما صرفاً مصرف‌کننده باشیم.

این استاد برجسته دانشگاه با انتقاد از برخی رویه‌های دانشگاهی، تحقیقات را به دسته‌هایی چون «تحقیق کور»، «تحقیق گلدانی»، «تحقیق یخ‌زده» و «تحقیق تقلیدی» تقسیم کرد و گفت: آموزش بدون پژوهشِ کاربردی، توقف در زندگی است. تحقیق آینده‌نگر باید دورتر، دقیق‌تر و بیشتر ببیند.

وی تفاوت مدیریت سنتی با مدیریت آینده‌پژوه را در نوع پرسش‌هایشان دانست و تأکید کرد: مدیریت سنتی می‌پرسد امروز چه مشکلی داریم؟ اما مدیریت آینده‌پژوه می‌پرسد چه آینده‌ای برای سرزمینمان می‌خواهیم و امروز برای رسیدن به آن چه باید بکنیم؟ آینده‌پژوهی در واقع هنر معماری فردا و عبور از وضع موجود به وضع مطلوب است.

آینده‌پژوهی بدون علوم انسانی، دستگاه محاسباتیِ بدون منطق است

پایان‌بخش سخنرانی‌های علمی این همایش، سخنان دکتر غلامرضا گودرزی، رئیس مرکز آمار ایران و استاد تمام آینده‌پژوهی دانشگاه امام صادق(ع) بود. وی با تأکید بر لزوم پیوند ماهوی آینده‌پژوهی با علوم انسانی گفت: آینده‌پژوهی بدون علوم انسانی، مانند یک دستگاه محاسباتی است که منطق ندارد. چنین دستگاهی نمی‌تواند برای آینده، نسخه‌ها و سناریوهای کارآمد ارائه کند.

دکتر گودرزی با تمایز قائل شدن میان پیش‌بینی رویدادها و آینده‌پژوهی واقعی، بیان کرد: آینده‌پژوهی یعنی اندیشیدن به افق‌هایی که دیگران به آن نمی‌اندیشند. حوادث پرشتاب منطقه و جهان به ما نشان می‌دهد که نمی‌توان پدیده‌ها را نقطه‌ای و بدون در نظر گرفتن روندها تحلیل کرد. اگر آینده‌پژوهی با علوم انسانی ترکیب نشود، ناقص متولد شده است.

وی با تأکید بر ارزش‌مدار بودن این دانش افزود: ما باید آینده‌پژوهی رایج در دنیا را به‌خوبی بشناسیم، اما اگر مبانی علوم انسانی قرآن‌پایه را درک نکنیم، در نهایت با دستگاه فکری دیگران برای آینده خود نسخه می‌پیچیم. اگر منطق محاسباتی ما بومی نباشد، دیگران منطق خود را بر ما حاکم کرده و ما را وادار می‌کنند در زمین آن‌ها بازی کنیم.

رئیس مرکز آمار ایران با هشدار نسبت به انفعال در ترسیم آینده گفت: ملتی که تصویر روشنی از آینده خود نداشته باشد، محکوم است تصویر ساخته‌شده توسط دیگران را محقق کند. وی راهکار عبور از این وضعیت را رسیدن به مرحله «فوق‌فعال بودن» دانست؛ یعنی وضعیتی که در آن، ما صرفاً واکنش نشان نمی‌دهیم، بلکه میدان بازی آینده را خودمان طراحی می‌کنیم.

دکتر گودرزی در پایان با اشاره به شرایط حساس کشور تأکید کرد: ما امروز میان پرداخت «هزینه سرافرازی» (که نیازمند مقاومت و تدبیر است) و پرداخت «هزینه سرافکندگی» (ناشی از خطای محاسباتی) قرار داریم. بی‌شک آینده‌پژوهی کاربردی و متعهد، ابزاری است که ما را در مسیر سرافرازی و کاهش خطاهای محاسباتی یاری خواهد کرد.

بررسی ۲۵۰ مقاله در ۱۱ محور تخصصی و رونمایی از کتاب همایش

این همایش ملی با رویکردی جامع، در ۱۱ محور تخصصی شامل «آینده‌پژوهی و روش‌های پژوهش در علوم انسانی»، «روان‌شناسی، علوم تربیتی و روندهای پیش‌رو»، «چشم‌انداز مطالعات جامعه‌شناسی، ارتباطات و پژوهش‌های فرهنگی»، «اقتصاد، آینده و توسعه پایدار»، «مدیریت، کارآفرینی و آینده‌نگری»، «آینده‌پژوهی و تغییرات نوآورانه در حوزه فناوری‌های نوظهور (هوش مصنوعی)»، «مطالعات آینده‌پژوهی و پژوهش‌های حقوقی»، «تأثیرات آینده‌پژوهی بر آموزش و پژوهش در زبان‌های خارجی»، «افق‌های پیش‌رو در پژوهش‌های علوم ورزشی»، «روندهای نو در حسابداری، حسابرسی و علوم مالی» و محور ویژه «قرآن و آینده‌پژوهی» برگزار گردید.

استقبال گسترده جامعه علمی کشور از این همایش، منجر به ارسال بیش از ۲۵۰ مقاله تخصصی به دبیرخانه شد. مقالات دریافتی پس از طی فرآیند دقیق داوری، ارزیابی شده و پنج مقاله منتخب در جریان برگزاری همایش توسط نویسندگان ارائه گردید. همچنین همزمان با بخش‌های علمی، آیین رونمایی از «کتاب چکیده مقالات همایش» برگزار شد؛ اثری که عصاره‌ای از تلاش‌های پژوهشگران سراسر کشور در این عرصه راهبردی است.

آیین اختتامیه و تجلیل از برگزیدگان

پس از ارائه مقالات برگزیده توسط پژوهشگران منتخب، آیین اختتامیه نخستین همایش ملی «آینده‌پژوهی و علوم انسانی» با حضور مسئولان، اساتید و دانشجویان برگزار شد. در این مراسم باشکوه، ضمن قرائت بیانیه پایانی، از نویسندگان مقالات برتر، داوران علمی، دبیران کمیته‌های یازده‌گانه و دانشجویان فعالی که در روند اجرایی همایش مشارکت داشتند، با اهدای لوح سپاس و هدیه نقدی، تجلیل و قدردانی به عمل آمد.

برگزاری این رویداد ملی به میزبانی دانشگاه طلوع مهر، گامی استوار در راستای کاربردی‌سازی علوم انسانی، ایجاد گفتمان‌های نوین دانشگاهی و اتصال پژوهش‌های آکادمیک به نظام سیاست‌گذاری و حکمرانی کشور تلقی می‌شود؛ گامی که امید است به معماری ایرانی آبادتر در افق‌های پیش‌رو بینجامد.