باشگاه خبرنگاران جوان - سوره تحریم با یکی از مهم‌ترین هشدار‌های اخلاقی درباره مرز میان رضایت دیگران و فرمان الهی آغاز می‌شود، جایی که حتی پیامبر اکرم (ص) مورد خطاب قرار می‌گیرد که چرا برای جلب رضایت همسرانش، چیزی را که خداوند بر او حلال کرده، بر خود حرام می‌کند. این آیات در عین ارتباط با یک ماجرای خاص در زندگی پیامبر (ص)، حاوی اصولی فراتر از آن واقعه است؛ اصولی درباره مسئولیت انسان، حفظ اسرار، وفاداری، توبه و حتی مسئولیت انسان در قبال خانواده.

آیه نخست با این خطاب آغاز می‌شود: «یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَکَ تَبْتَغِی مَرْضَاتَ أَزْوَاجِکَ». علامه طباطبایی در المیزان بر این نکته تأکید دارد که مقصود از «تحریم» در اینجا، حرام کردن یک امر حلال به معنای تشریع حکم الهی نیست، بلکه پیامبر (ص) به سبب تصمیم شخصی، چیزی را بر خود ممنوع کرده بود؛ بنابراین آیه در حقیقت می‌آموزد که حتی در روابط عاطفی و خانوادگی نیز نباید مرز‌های الهی با ملاحظات شخصی جابه‌جا شود.

رضایت دیگران نباید جای فرمان خدا را بگیرد

آیه دوم بلافاصله راه خروج از چنین وضعیتی را بیان می‌کند «قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَکُمْ تَحِلَّةَ أَیْمَانِکُمْ». خداوند راه گشودن و جبران سوگند‌ها را قرار داده است. از نگاه المیزان، این بخش نشان می‌دهد که انسان نباید در تصمیمی که با سوگند یا تعهد شخصی گرفته، چنان گرفتار شود که راه بازگشت را بسته ببیند.

سپس قرآن از رازی سخن می‌گوید که پیامبر (ص) آن را با یکی از همسرانش در میان گذاشت، اما آن راز افشا شد «وَإِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلَىٰ بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِیثًا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ». نکته قابل توجه این است که قرآن حتی در نقل این ماجرا نیز جزئیات غیرضروری را بیان نمی‌کند. پیامبر (ص) بخشی از آنچه را افشا شده بود به روی همسرش آورد و از بخش دیگری گذشت «عَرَّفَ بَعْضَهُ وَأَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ».

این تعبیر، به تعبیر المیزان، نشانه‌ای از رفتار حکیمانه پیامبر (ص) است؛ یعنی حتی هنگام برخورد با خطا نیز قرار نیست همه جزئیات خطا بازگو و آبروی فرد هتک شود.

یک راز خانوادگی می‌تواند به آزمونی بزرگ تبدیل شود

قرآن پس از بیان ماجرای افشای راز، خطاب را متوجه دو نفر از همسران پیامبر (ص) می‌کند «إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُمَا». تعبیر «صَغَتْ قُلُوبُکُمَا» به معنای متمایل شدن دل‌ها از مسیر درست است و نشان می‌دهد مسئله فقط یک خطای ساده در انتقال یک سخن نیست؛ بلکه قرآن از اصلاح درونی و بازگشت قلبی سخن می‌گوید.

آیه سپس هشدار می‌دهد «وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَیْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ». اگر این دو نفر در برابر پیامبر (ص) با یکدیگر همراه شوند، خداوند پشتیبان اوست و جبرئیل، مؤمنان صالح و فرشتگان نیز او را یاری خواهند کرد. از نگاه المیزان، این آیه در واقع جایگاه حقیقی قدرت را یادآوری می‌کند پشتوانه پیامبر (ص) وابسته به مناسبات خانوادگی یا حمایت‌های انسانی نیست؛ بلکه خداوند ولی و یاور اوست.

خانه پیامبر هم از قانون مسئولیت مستثنا نیست

در ادامه، قرآن حتی احتمال جدایی را مطرح می‌کند «عَسَىٰ رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَکُنَّ أَنْ یُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَیْرًا مِنْکُنَّ». این آیه نشان می‌دهد که پیوند خانوادگی، هرچقدر مهم باشد، نباید انسان را از مسئولیت اخلاقی و الهی معاف کند.

معیار قرآن برای ارزشمندی یک رابطه، صرفاً نسبت و جایگاه اجتماعی نیست ایمان، قنوت، توبه، عبادت و روزه‌داری نیز در ادامه آیه به عنوان صفات زنان شایسته ذکر می‌شود. اما شاید مهم‌ترین تغییر جهت سوره در آیه ششم اتفاق می‌افتد، جایی که خطاب از پیامبر (ص) و همسرانش به همه مؤمنان گسترش پیدا می‌کند «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَأَهْلِیکُمْ نَارًا». یعنی خود و خانواده‌تان را از آتشی حفظ کنید که هیزمش انسان‌ها و سنگ‌ها هستند.

مسئولیت انسان از خودش شروع می‌شود، اما به خانواده ختم نمی‌شود

علامه طباطبایی در تفسیر این آیه، «قوا» را به معنای فراهم کردن وسیله حفظ و نجات از آتش می‌داند؛ بنابراین مسئولیت انسان نسبت به خانواده فقط تأمین نیاز‌های مادی نیست، بلکه باید برای هدایت، تربیت و دور نگه داشتن آنان از عوامل سقوط نیز تلاش کند.

فرشتگان این آتش نیز «غِلَاظٌ شِدَادٌ» توصیف شده‌اند، فرشتگانی سخت‌گیر که فرمان خدا را نافرمانی نمی‌کنند «لَا یَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ». این تصویر نشان می‌دهد که در منطق قرآن، عاقبت اعمال امری جدی و اجتناب‌ناپذیر است. در نهایت، آیه هفتم خطاب به کافران می‌گوید که «لَا تَعْتَذِرُوا الْیَوْمَ». روز قیامت زمان عذرخواهی و توجیه نیست، زیرا انسان در آن روز با نتیجه انتخاب‌های خود روبه‌رو می‌شود.

مجموعه این هفت آیه از یک ماجرای خانوادگی آغاز می‌شود، اما به یک اصل بزرگ ختم می‌شود انسان مؤمن نمی‌تواند مسئولیت خود و خانواده‌اش را به دیگری واگذار کند. از تصمیم‌های شخصی و روابط خانوادگی گرفته تا حفظ ایمان و تربیت اهل خانه، همه در برابر خداوند معنا پیدا می‌کنند و هیچ رابطه‌ای نباید جای حقیقت و مسئولیت الهی را بگیرد.

منبع: فارس