در گفتوگو با باشگاه خبرنگاران جوان مطرح شد؛
سینما نادر تخریب شد؛ میراث فرهنگی لالهزار یک قدم دیگر عقب نشست
با تخریب سینما نادر و آغاز روند ساخت مجتمع تجاری در محل این بنای تاریخی، نگرانیها درباره تغییر چهره فرهنگی لالهزار و از دست رفتن نشانههای تاریخی این خیابان افزایش یافته است.
باشگاه خبرنگاران جوان؛ دلآرا ودودی - تخریب سینما نادر در خیابان لالهزار تهران، تنها از میان رفتن یک سالن قدیمی سینما نیست؛ این اتفاق بار دیگر مسئله حفاظت از یکی از مهمترین محورهای فرهنگی پایتخت را به میان آورده است.
سینما نادر که در سال ۱۳۱۲ با نام «رویال» آغاز به کار کرد، در طول دههها به یکی از نشانههای فرهنگی لالهزار تبدیل شد؛ بنایی که علاوه بر نقش خود در تاریخ نمایش فیلم، دفتر گروه سینماهای متحد تهران را در طبقه بالای خود جای داده بود.
خیابان لالهزار که روزگاری قلب تپنده فرهنگ، هنر و تفریح تهران بود، امروز با خطر از دست دادن باقیماندههای تاریخی خود مواجه است. پژوهشگران و متخصصان مرمت معتقدند آنچه در این خیابان از بین میرود، فقط یک بنا نیست؛ بلکه بخشی از حافظه جمعی شهری است که در سینماها، تئاترها، کافهها و فضاهای فرهنگی آن شکل گرفته بود.
لالهزار؛ خیابانی که هر بنا بخشی از روایت شهر است
مهرداد زاهدیان، مستندساز و پژوهشگر فیلم «زمستان است»، تخریب سینما نادر را فراتر از از بین رفتن یک ساختمان تاریخی میداند. او با اشاره به سالهایی که برای ساخت مستند و نگارش کتاب «چهره پنهان یک خیابان» در لالهزار پژوهش کرده، میگوید ارزش این خیابان فقط به ساختمانهایش محدود نمیشود.
به گفته زاهدیان، لالهزار را باید مانند یک متن خواند؛ متنی که هر سینما، هر تئاتر، هر کافه و حتی هر سردر آن بخشی از روایت شهر است. حذف هر کدام از این عناصر، تنها از دست رفتن یک بنا نیست، بلکه بخشی از حافظه تاریخی تهران را ناقص میکند.
این پژوهشگر درباره جایگاه سینما نادر در تاریخ لالهزار بیان میکند که این بنا فقط یک سالن نمایش فیلم نبود؛ بخشی از حافظه سینمای ایران در آن شکل گرفته بود. تماشاگرانی که برای دیدن فیلمهای تازه به این سینما میآمدند، فیلمسازانی که در دفتر گروه سینماهای متحد تهران در طبقه بالای آن فعالیت داشتند و نسلی که لالهزار را به عنوان خیابان فرهنگ میشناخت، هرکدام بخشی از خاطره این بنا را ساخته بودند.
زاهدیان در ادامه این نکته را مطرح میکند که شهرها گذشته خود را فقط در کتابها حفظ نمیکنند، بلکه فضاهای شهری هستند که امکان دیدن و لمس تاریخ را فراهم میکنند. از نگاه او، با حذف تدریجی این فضاها، حافظه شهر به خاطرهای شفاهی تبدیل میشود که نسلهای بعد امکان تجربه مستقیم آن را نخواهند داشت.
سینما نادر؛ یکی از قطعات پازل فرهنگی لالهزار
او در بخش دیگری از این گفتوگو، جایگاه سینما نادر را در مجموعه فرهنگی لالهزار بررسی میکند و معتقد است اهمیت این سینما به این معنا نیست که تنها نماد یا مهمترین عنصر این خیابان بوده است؛ بلکه ارزش آن در کنار دیگر فضاهای فرهنگی لالهزار معنا پیدا میکند. این پژوهشگر درباره تجربه شهری لالهزار بیان میکند که هویت این خیابان از مجموعهای از فضاها شکل گرفته بود؛ از سینماها و تئاترها گرفته تا کافهها، کتابفروشیها، فروشگاههای موسیقی و حضور مردمی که برای تجربه یک فضای متفاوت شهری به آنجا میآمدند.
به باور زاهدیان، رفتن به سینما در لالهزار فقط تماشای یک فیلم نبود، بلکه بخشی از یک تجربه اجتماعی و فرهنگی بود؛ قدم زدن در خیابانی که در آن سرگرمی، هنر و زندگی روزمره در کنار هم جریان داشت. او تخریب سینما نادر را در همین چارچوب ارزیابی میکند و معتقد است با از بین رفتن هرکدام از این بناها، یکی از قطعات تصویری که امکان شناخت یک دوره مهم از زندگی فرهنگی تهران را فراهم میکرد، حذف میشود.
تغییرات شهری؛ از افول کارکرد فرهنگی تا تجاری شدن لالهزار
زاهدیان سرنوشت سینماهای قدیمی لالهزار را نتیجه یک اتفاق ناگهانی نمیداند و آن را حاصل مجموعهای از تغییرات اجتماعی، اقتصادی و شهری عنوان میکند. این مستندساز با اشاره به گذشته لالهزار یادآور میکند که این خیابان زمانی محل حضور گروههای مختلف اجتماعی و فرهنگی تهران بود؛ جایی که سینما، تئاتر، موسیقی و کافهها بخشی از زندگی روزمره شهروندان را شکل میدادند.
به گفته او، با گسترش تهران، تغییر ساختار جمعیتی شهر و جابهجایی بخشی از طبقات اجتماعی به مناطق شمالیتر، جایگاه لالهزار نیز تغییر کرد. تحولات اقتصادی و اجتماعی دهههای گذشته، افزایش جمعیت تهران و شکلگیری مراکز جدید شهری باعث شد این خیابان به تدریج مخاطب و نقش فرهنگی سابق خود را از دست بدهد.
زاهدیان تأکید میکند سینماهای لالهزار یکشبه از بین نرفتند؛ ابتدا پیوند اجتماعی و فرهنگی آنها با شهر ضعیف شد و بعد ادامه فعالیتشان دشوارتر شد. او نبود برنامهای جدی برای حفظ و بازتعریف این فضاها را یکی از مشکلات اصلی میداند و معتقد است بسیاری از شهرهای جهان توانستهاند بناهای فرهنگی قدیمی خود را با کاربریهای جدید حفظ کنند، اما در تهران معمولاً میان دو انتخاب باقی ماندهایم؛ یا بناها رها میشوند تا فرسوده شوند یا برای استفاده اقتصادی جای خود را به ساختمانهای جدید میدهند.
سینمایی که با مجوز میراث فرهنگی تخریب شد
محدثه میر دریکوندی، معمار و متخصص مرمت بناهای تاریخی، تخریب سینما نادر را از منظر دیگری بررسی میکند و مسئله اصلی را در نحوه مواجهه با بناهای ارزشمند تاریخی میبیند. میر دریکوندی درباره این اتفاق تأکید میکند که تخریب سینما نادر تنها موضوع از بین رفتن یک بنای قدیمی نیست، بلکه نکته مهمتر این است که این بنا با مجوز میراث فرهنگی تخریب شده است.
او با اشاره به تلاشهایی که طی سالهای گذشته برای حفظ بناهای تاریخی لالهزار انجام شده، بیان میکند که فعالان میراث فرهنگی، کمیتههای حفاظت از خانههای تاریخی و علاقهمندان به تاریخ تهران بارها برای جلوگیری از تخریب این فضاها تلاش کردهاند؛ اما اتفاقی که درباره سینما نادر رخ داده، نگرانیهای تازهای ایجاد کرده است.
از نگاه میر دریکوندی، زمانی که بنایی به عنوان اثر ارزشمند شناخته و ثبت میشود، انتظار میرود سازوکارهای حفاظتی از آن حمایت کنند، نه اینکه مسیر تخریب آن فراهم شود. او این پرسش را مطرح میکند که چگونه ممکن است بنایی که زمانی در فهرست بناهای ارزشمند قرار گرفته، پس از مدتی از این جایگاه خارج شود و امکان تخریب پیدا کند.
لالهزار؛ میراثی فراتر از یک خیابان
میر دریکوندی با اشاره به پیشینه تاریخی لالهزار، این خیابان را یکی از مهمترین محورهای فرهنگی تهران میداند؛ خیابانی که شکلگیری آن به دوره ناصرالدینشاه بازمیگردد و قرار بود فضایی شبیه خیابانهای فرهنگی اروپا داشته باشد. به گفته این متخصص مرمت، لالهزار از زمان شکلگیری خود یک خیابان گردشگری، تفریحی و فرهنگی بود و سینماها و تئاترهای آن بخش مهمی از هویت این محدوده را ساخته بودند.
میر دریکوندی تأکید میکند لالهزار فقط متعلق به تهران نیست، بلکه یک خیابان فرهنگی متعلق به همه مردم ایران است و تصمیمگیری درباره سرنوشت بناهای آن نباید تنها بر اساس ارزش اقتصادی زمین انجام شود. او با اشاره به اینکه لالهزار با وجود تغییر کاربری و تجاری شدن، هنوز بخشهایی از بافت تاریخی خود را حفظ کرده است، معتقد است همین باقیماندهها میتوانند پایهای برای احیای دوباره این خیابان باشند.
تئاتر نصر؛ نمونهای از امکان حفظ بناهای فرهنگی
او با اشاره به وضعیت دیگر بناهای فرهنگی لالهزار، تئاتر نصر را نمونهای متفاوت از سرنوشت بسیاری از فضاهای تاریخی این خیابان میداند. این متخصص مرمت توضیح میدهد که تئاتر نصر به دلیل خریداری توسط سازمان زیباسازی و تهیه طرح مرمت، شرایط متفاوتی پیدا کرده است. به گفته او، یکی از عوامل مهم در حفظ این بنا، نبود مالکیت خصوصی و امکان تصمیمگیری برای حفاظت و احیای آن بوده است.
میر دریکوندی بیان میکند که بسیاری از بناهای فرهنگی دیگر لالهزار به دلیل ارزش بالای زمین و قرار گرفتن در مالکیت خصوصی، همچنان در معرض خطر قرار دارند؛ زیرا در چنین شرایطی، فشارهای اقتصادی میتواند بر ارزشهای تاریخی و فرهنگی غلبه کند. او معتقد است اگر برای این بناها راهکار مشخصی پیدا نشود، ممکن است بسیاری از آنها به سرنوشتی مشابه سینما نادر دچار شوند.
پاساژسازی در لالهزار؛ تهدیدی برای بافت تاریخی
یکی از نگرانیهای مطرحشده درباره تخریب سینما نادر، جایگزینی این بنا با یک مجتمع تجاری است؛ موضوعی که از نگاه میر دریکوندی میتواند پیامدهای جدی برای ساختار تاریخی لالهزار داشته باشد. این معمار و متخصص مرمت با اشاره به ویژگیهای کالبدی خیابان لالهزار میگوید ساخت مجتمعهای بزرگ تجاری در خیابانی با عرض محدود، با ظرفیتهای شهرسازی این محدوده همخوانی ندارد.
به گفته میر دریکوندی، مسئله فقط جایگزین شدن یک ساختمان قدیمی با یک ساختمان جدید نیست؛ بلکه هر تغییر بزرگ در این بافت میتواند تناسب تاریخی و شهری خیابان را دگرگون کند. او تأکید میکند تخریب بناهای تاریخی و ساختوسازهای جدید، روند احیای لالهزار را دشوارتر میکند؛ زیرا با از بین رفتن نشانههای تاریخی، دیگر عناصر لازم برای بازگرداندن هویت فرهنگی این خیابان نیز کمرنگ میشوند.
میر دریکوندی همچنین به طرحهای شهری برای احیای لالهزار اشاره میکند و معتقد است ادامه چنین روندی به معنای فاصله گرفتن از اهدافی است که برای بازگرداندن جایگاه فرهنگی این محور تاریخی مطرح شده بود.
آیا لالهزار هنوز امکان احیا دارد؟
با وجود تخریب سینما نادر و از بین رفتن بسیاری از نشانههای فرهنگی لالهزار، میر دریکوندی معتقد است این خیابان هنوز ظرفیت احیا دارد؛ اما این اتفاق نیازمند تغییر نگاه به ارزشهای تاریخی و فرهنگی آن است. به گفته او، لالهزار با وجود تجاری شدن، هنوز بناهای قدیمی و نشانههایی از گذشته خود را حفظ کرده و همین عناصر میتوانند پایهای برای بازگشت زندگی فرهنگی به این محور باشند.
زاهدیان نیز در بخش دیگری از صحبتهای خود، لالهزار را فضایی زنده میداند که امکان پیدا کردن معناهای تازه را دارد؛ اما احیای آن را تنها در مرمت نماها و ساماندهی ظاهری خیابان خلاصه نمیکند. این پژوهشگر تأکید میکند بازگشت هویت فرهنگی لالهزار نیازمند بازگرداندن زندگی، فعالیتهای فرهنگی و ارتباط دوباره مردم با این فضاست.
آخرین پرده یک سینما؛ ادامه یک پرسش قدیمی
تخریب سینما نادر بار دیگر نشان داد که مسئله لالهزار تنها از دست رفتن یک ساختمان قدیمی نیست؛ بلکه حذف بخشی از روایتی است که در طول دههها در سینماها، تئاترها و فضاهای فرهنگی این خیابان شکل گرفته است. مهرداد زاهدیان معتقد است شهرها گذشته خود را در فضاهایشان حفظ میکنند و با از بین رفتن این فضاها، امکان دیدن و لمس بخشی از تاریخ شهری برای نسلهای بعد از بین میرود.
محدثه میر دریکوندی نیز با اشاره به تخریب سینما نادر و جایگزینی آن با کاربری تجاری، هشدار میدهد که ادامه این روند میتواند بافت تاریخی لالهزار را مخدوش کند و فرصت احیای دوباره این خیابان فرهنگی را کاهش دهد.
اکنون سینما نادر به بخشی از تاریخ لالهزار تبدیل شده است؛ اما سرنوشت این بنا پرسشی جدی درباره آینده این خیابان باقی گذاشته است: آیا باقیماندههای فرهنگی لالهزار حفظ خواهند شد یا این خیابان، یکی پس از دیگری، نشانههای تاریخی خود را از دست خواهد داد?
