راز سانسور بزرگترین اجتماع جهان در رسانههای غرب
اربعین هر سال میلیونها نفر را گرد هم میآورد. اما چرا رویدادی با این وسعت انسانی، در افکار عمومی جهان بازتابی هماندازه ندارد؟
باشگاه خبرنگاران جوان - هر سال میلیونها نفر از کشورهای مختلف، مسیر نجف تا کربلا را پیاده طی میکنند؛ رویدادی که از نظر گسترهٔ انسانی، مشارکت مردمی و ابعاد فرهنگی، در شمار بزرگترین اجتماعات جهان قرار میگیرد.
با این حال، پرسشی که همچنان ذهن بسیاری را به خود مشغول میکند این است که چرا اربعین، با وجود این حجم از حضور و روایتهای انسانی، آن گونه که انتظار میرود در رسانههای جریان اصلی جهان دیده نمیشود؟ آیا مسئله صرفاً کمبود پوشش خبری است یا پای رقابت روایتها و نبرد بر سر شکلدهی به ادراک افکار عمومی در میان است؟
در روزگاری که فضای رسانهای بیش از هر زمان دیگری به میدان جنگ روایتها تبدیل شده، اربعین نیز تنها یک آیین مذهبی یا یک اجتماع میلیونی نیست. بلکه پدیدهای است که هر گروه و رسانهای میکوشد آن را از دریچهٔ نگاه خود معنا کند.
از همین رو، بررسی ظرفیتهای رسانهای و شناختی این رویداد و چگونگی تبدیل آن به یک روایت اثرگذار برای مخاطب جهانی، اهمیتی دوچندان یافته است.
در همین زمینه، با دکتر «معصومه نصیری»، مدرس سواد رسانه و دبیر کل باشگاه مدیریت رسانه و توسعهٔ سواد رسانهای یونسکو ایران، دربارهٔ ظرفیتهای اربعین در عرصهٔ جنگ شناختی، چرایی بازنمایی محدود آن در رسانههای جریان اصلی، روایتهای رقیب در فضای مجازی و پیام رسانهای این رویداد در شرایط کنونی منطقه گفتوگو کردهایم.
راهپیمایی اربعین از منظر جنگ شناختی چه ظرفیتهایی برای شکلدهی به ادراک افکار عمومی جهان دارد و این ظرفیتها چگونه میتوانند به یک «روایت راهبردی» تبدیل شوند؟
نصیری: یکی از نکات و ظرفیتهایی که امروز جهان، به واسطهٔ سلطهٔ اومانیسم، نگاه سرمایهداری به انسان و فردگرایی رایج، به شدت به آن نیاز دارد، مفهوم «ما» و قرار گرفتن ذیل یک مفهوم جمعی است؛ مفهومی که در آن ایثار، گذشت، فداکاری، مهربانی و همهٔ شاخصهای اخلاقی که بشر امروز به شدت در جستوجوی آنهاست و به آنها نیاز دارد، محقق میشود.
یکی از نکات جدی که در این عرصه باید به آن توجه کنیم، این است که لازم است از ظرفیتهای انسانی، هویتی و تمدنی که در رویداد اربعین شاهد آن هستیم، به صورت گسترده پردهبرداری کنیم و در واقع، روایتسازیهای قابلفهمی برای جهانیان انجام دهیم.
این روایت راهبردی، روایت عبور از «من» به مثابه انسان، به «ما» به مثابه یک امر جمعی و رخداد جمعی و انسانی است. باید بتوانیم این موضوع را برای جهانیان تبیین کنیم که حضرت اباعبدالله (ع) برای توجه دادن جهانیان به این حقیقت قیام کردند که قرار نیست انسان تنها نفع شخصی خود را در نظر بگیرد؛ زیرا اگر بنا بود چنین باشد، بیشک شکل رخدادها در سال وقوع حادثهٔ عاشورا به گونهٔ دیگری رقم میخورد.
بنابراین، خود این تراژدی و فاجعهٔ بزرگ تاریخی و اقدام حضرت اباعبدالله (ع)، نخستین و مهمترین پایه برای فهم این حقیقت است که نفع جامعه و نفع جمعی بر منیتها اولویت دارد. همچنین باید مؤلفههای اخلاقیای را که بشر امروز به شدت به آنها نیاز دارد، پررنگ کنیم.
با وجود حضور میلیونها زائر و ابعاد کمنظیر انسانی اربعین، چرا به نظر میرسد بازنمایی این رویداد در رسانههای جریان اصلی جهان متناسب با مقیاس آن نیست؟ این مسئله را ناشی از چه عوامل رسانهای یا شناختی میدانید؟
نصیری: امروز، فارغ از نگاه سیاسیای که رسانههای جریان اصلی جهان به موضوع اربعین دارند، نخستین نکته این است که اربعین معادلات نظام سلطه و نظام سرمایهداری را بر هم میزند. بنابراین، این پدیده برای نظام سلطه فاقد هر گونه فهم و درک است.
نظام سلطهای که ممکن است مردم آن حتی از یک جرعه آب به خاطر دیگری نگذرند، اما آنچه در اربعین رخ میدهد، برای آنان قابل درک و فهم نیست.
از این رو، معنای درونی رخداد اربعین، تجمع انسانها در این رویداد و همهٔ جلوههای انسانیای که در آن شاهد هستیم، در تقابل با هر آن چیزی قرار دارد که نظام سلطه و نظام سرمایهداری، به ویژه در سالهای اخیر، قرنها بهعنوان ضد این مفاهیم به بشر القا کردهاند. این نظام همواره انسان را از منظر منیت و اهمیت منافع فردی مورد توجه قرار داده و نه از منظر نگاه جمعی.
از آنجا که همه چیز را صرفاً در چارچوب منافع فردی تعریف کرده است، طبیعی است که امروز به این ماجرا نپردازد. این یک وجه موضوع است.
وجه دیگر این است که رخداد عاشورا و شهادت حضرت اباعبدالله (ع)، رخدادی ظالمستیز و ظلمستیز است. از این رو، رسانههای جریان اصلی جهان اگر بخواهند این رخداد را به صورت رسانهای پوشش دهند، ناگزیر باید به علل آن نیز بپردازند؛ اینکه چه اتفاقی افتاده، چه عواملی موجب آن شده و قرار بوده چه معنایی خلق کند.
این موضوع کاملاً در برابر نظام معنایی غرب قرار دارد؛ نظامی که همهٔ جهان را مورد ظلم قرار میدهد و حتی افراد کشورهای خود را نیز از ظلم مصون نمیگذارد.
نکتهٔ دیگر این است که ایدئولوژی شیعه، ایدئولوژی متفاوتی با ایدئولوژی غرب است. در ایدئولوژی شیعه، دفاع از مظلوم در هر نقطهٔ جهان، مقاومت در برابر همهٔ مستکبران و ایستادگی در برابر نظام سلطه جایگاه اساسی دارد و این موضوع را در زندگی و سیرهٔ همهٔ ائمه (ع) مشاهده میکنیم. کتاب «انسان ۲۵۰ ساله» رهبر شهید انقلاب نیز به این موضوع اشاره دارد.
بنابراین، نکاتی که به آنها اشاره کردیم، از جمله عواملی هستند که نهضت حضرت اباعبدالله (ع) از طریق آنها نظام معنایی و دکترین غرب را به چالش میکشد. به همین دلیل، رسانههای جریان اصلی آنان به این موضوع نمیپردازند.
راهپیمایی اربعین از نظر رسانهای چه ویژگیای دارد که آن را از بسیاری از تجمعهای بزرگ دنیا متمایز میکند؟ چرا این ظرفیت، آن طور که باید، در سطح جهان دیده نمیشود؟
نصیری: اربعین و روایت اربعین، به دلیل آنکه ماهیتی کاملاً مردمی دارد و قابهای مردمی متنوع و متفاوتی از آن ثبت میشود، در شبکههای اجتماعی و فضای مجازی با مسئلهٔ تولید محتوا مواجه نیست. مسئلهٔ اصلی، توزیع محتوا و محدودیتهایی است که گاهی پلتفرمها در این زمینه ایجاد میکنند.
امسال به صورت مشخص و در سالهای گذشته نیز به شکلهای دیگر، تلاش شده است تا به شبهات مختلف در این زمینه دامن زده شود.
جریان ضدانقلاب همواره نسبت به راهپیمایی اربعین شبهاتی را مطرح کرده است؛ از اینکه افراد صرفاً به خاطر غذا در این مراسم شرکت میکنند، تا اینکه نوعی اجبار برای حضور در آن وجود دارد و نیز بسیاری از مسائل اخلاقی و مادی دیگری که در این رابطه مطرح میشود.
با این حال، به نظر میرسد اساساً ضرورتی ندارد که اینفلوئنسرها، بلاگرها و افراد مشابه را در این زمینه فعال کنیم. اگر بتوان محورهای معنایی موجود در این حوزه و تبیینهایی را که میتوان دربارهٔ آن ارائه کرد، برای افراد تبیین کنیم، کفایت میکند؛ زیرا این حوزه، حوزهٔ تبیین است.
ما فقط باید برای جهانیان توضیح دهیم که اربعین صرفاً یک شعار یا یک رخداد مبتنی بر دور هم جمع شدن انسانها نیست. بلکه باید روشن کنیم که پیوستهای اعتقادی این انسانها چیست و بر چه مبانیای استوار است. بنابراین، محورها، مسائل و آنچه میتواند گفتمان جهانی ایجاد کند، در اینجا از اهمیت برخوردار است.
در سالهای اخیر، فضای مجازی به میدان اصلی جنگ روایتها تبدیل شده است. دربارهٔ اربعین چه روایتهایی از سوی رسانههای مختلف ساخته میشود و فعالان رسانهای چگونه میتوانند روایت دقیقتر و اثرگذارتری از این رویداد ارائه کنند؟
نصیری: اربعین از نظر رسانهای، همهٔ ویژگیها یا بهعبارت بهتر، همهٔ ارزشها و عناصر خبری و رسانهای را داراست و دقیقاً همین نکته، یکی از وجوه تمایز آن با تجمعات مختلف در جهان به شمار میرود. حتی در همین راهپیمایی نیز مشاهده میکنید که افرادی با مذاهب مختلف حضور دارند تا همین تفاوتها را درک کنند.
از منظر رسانهای، اربعین خالق یک قاب معنایی ویژه است. این قاب معنایی، قاب تأمل در حوزهٔ اخلاقیات و ایستادگی بر یک مسیر، علیرغم همهٔ سختیهاست. به هر حال، راهپیمایی اربعین راهپیماییای است که سختیهای عجیب و غریبی را در دل خود دارد و رسانههای مختلف دنیا نیز در طول این سالها تلاش کردهاند با طرح شبهات گوناگون، آن را زیر سؤال ببرند.
با این حال، به نظر میرسد اربعین همهٔ عناصر و ارزشهای خبری و رسانهای را در خود دارد. اما همان گونه که اشاره شد، نظام غرب نمیخواهد این پدیده دیده شود. گاهی این موضوع در قالب فیلترینگ معنایی یا محدود کردن نظام توزیع محتوا در شبکههایی که به عنوان شبکههای جهانی محل دسترسی مخاطبان هستند، صورت میگیرد و گاهی نیز آن قدر شبهات مختلف بر آن بار میشود که در سطح جهان دیده نشود.
سالهای سال است که در این رابطه صحبت کردهایم. هر سال یک شبهه یا یک گزارهٔ جدید مطرح میشود. اما خوشبختانه این شبهات نتوانستهاند اثرگذاری خاصی داشته باشند.
با توجه به تحولات اخیر منطقه و درگیریهای محور مقاومت با آمریکا و اسرائیل، به نظر شما راهپیمایی اربعین امسال چه پیام رسانهای برای افکار عمومی منطقه و جهان دارد؟ آیا این رویداد میتواند بر روایتهای مرتبط با این تحولات اثر بگذارد؟
نصیری: قطعاً جهان این موضوع را درک نمیکنند که مردم ایران، که اکثریت افرادی را تشکیل میدهند که در این راهپیمایی شرکت میکنند، (البته در کنار زائرانی از کشورهای دیگر، با جمعیت قابل توجهی در راهپیمایی اربعین حضور مییابند) در این شرایط چگونه امسال هم در این اجتماع عظیم حاضر شدهاند. چون این مردم و منطقهای که راهپیمایی اربعین در آن برگزار میشود، در حوزهٔ نظامی دستخوش تحولات جدی شدهاند.
اینکه مردم، با وجود همهٔ سختیها و فارغ از وضعیت جغرافیایی، اقلیمی و آبوهوایی، در شرایطی که وضعیت نظامی این منطقه نیز وضعیت خاصی دارد، همچنان در این راهپیمایی حضور پیدا میکنند، برای جهانیان قابل فهم نیست.
چون افراد معمولاً در چنین شرایطی تلاش میکنند خود را در معرض کوچکترین خطری قرار ندهند. اما مردم عاشقانه در این مسیر گام برمیدارند و این نشان میدهد که در محور مقاومت، ترس مفهومی بیمعناست. ملاحظهکاری به خاطر منافع و مسائل شخصی نیز در آن جایگاهی ندارد.
این همان موضوعی است که پیشتر به آن اشاره کردیم؛ اینکه اربعین این معنا را در دل خود دارد و شیعهٔ شجاع و مقاوم را به خوبی ترسیم میکند. از همین رو، میتواند روایتهای مرتبط با این حوزه را به شدت تحت تأثیر قرار دهد.
منیع: فارس
