باشگاه خبرنگاران جوان؛ رضوان پاک منش - چهل منبر یکی از کهن‌ترین و تأثیرگذارترین آیین‌های سوگواری ماه محرم در استان لرستان است که به‌ویژه در شب تاسوعا یا عصر تاسوعا برگزار می‌شود. این مراسم که ریشه در باور‌های مذهبی، فرهنگ بومی و سنت‌های تاریخی مردم لر دارد، نمادی از عشق و ارادت به خاندان امام حسین (ع) و یادآور رنج‌ها و مصائب واقعه عاشورا به شمار می‌رود.

عدد چهل در فرهنگ اسلامی و ایرانی جایگاهی ویژه دارد. در بسیاری از آیین‌های دینی، چهل نماد کمال، بلوغ معنوی و طی شدن یک دوره کامل است. چهل منبر نیز بر همین اساس شکل گرفته است. در این آیین، عزاداران با حضور بر سر چهل منبر یا چهل خانه که در آنها شمع روشن شده است، ضمن قرائت دعا و ذکر مصیبت، یاد شهدای کربلا را گرامی می‌دارند. 

برخی پژوهشگران معتقدند این مراسم بازتابی از تلاش زنان و کودکان بازمانده کاروان حسینی برای رساندن پیام عاشورا است. از این رو، نقش زنان در اجرای این سنت بسیار برجسته بوده و در بسیاری از مناطق لرستان، زنان برگزارکنندگان اصلی آن محسوب می‌شوند. 

در روز تاسوعا، خانواده‌ها در مقابل خانه یا حسینیه خود منبری نمادین برپا می‌کنند. روی منبر یا سکویی کوچک، شمع، چراغ، ظرف آب، گلاب یا نذری قرار داده می‌شود. با فرارسیدن غروب، عزاداران ـ به‌ویژه زنان ـ با پوشش سیاه و در سکوتی آمیخته با احترام، از یک منبر به منبر دیگر می‌روند.

در هر ایستگاه، شمعی روشن می‌کنند، فاتحه‌ای برای شهدای کربلا می‌خوانند و حاجات خود را از خداوند طلب می‌کنند. برخی افراد نذر دارند که حتماً چهل شمع روشن کنند یا چهل منبر را زیارت نمایند. این حرکت تا رسیدن به چهلمین منبر ادامه پیدا می‌کند. 

سکوت و آرامش مراسم از ویژگی‌های مهم آن است. برخلاف بسیاری از آیین‌های عزاداری که همراه با نوحه و سینه‌زنی برگزار می‌شوند، چهل منبر بیشتر بر تأمل، دعا و ارتباط درونی با مفاهیم عاشورا تأکید دارد. 

سکوتی به بلندای تاریخ؛ چهل منبر در آیینه فرهنگ لرستان 

رئیس بنیاد ایران‌شناسی شعبه لرستان در گفتگو با خبرنگار ما با تشریح ابعاد تاریخی، فرهنگی و مردم‌شناختی آیین «چهل منبر» گفت: این آیین یکی از ارزشمندترین جلوه‌های میراث معنوی ایران و از برجسته‌ترین نماد‌های فرهنگ عاشورایی در لرستان است که توانسته طی نسل‌های متمادی، پیوند میان باور‌های دینی، هویت محلی و حافظه تاریخی مردم را حفظ کند.

مجتبی رومانی ظهار داشت: آیین چهل منبر از شناخته‌شده‌ترین سنت‌های سوگواری ماه محرم در استان لرستان، به‌ویژه در شهر‌های بروجرد و خرم‌آباد است که هر ساله در روز تاسوعا و شب عاشورا با حضور گسترده مردم برگزار می‌شود. این آیین در طول زمان نه تنها کارکرد مذهبی خود را حفظ کرده، بلکه به بخشی از هویت فرهنگی و اجتماعی مردم این منطقه تبدیل شده است.

وی افزود: در آیین چهل منبر، عزاداران با نیت ادای نذر، طلب حاجت و ابراز ارادت به حضرت اباعبدالله الحسین (ع) و شهدای کربلا، در چهل مجلس عزاداری، تکیه، سقاخانه یا خانه‌هایی که برای سوگواری آماده شده‌اند حضور یافته و در هر مکان شمعی روشن می‌کنند. روشن کردن این شمع‌ها نمادی از تداوم نور ایمان، زنده نگه داشتن یاد عاشورا و تجدید عهد با آرمان‌های نهضت حسینی است.

رئیس بنیاد ایران‌شناسی لرستان با اشاره به جایگاه عدد چهل در فرهنگ ایرانی و اسلامی تصریح کرد: عدد چهل در فرهنگ دینی و سنت‌های ایرانی نماد بلوغ، کمال و تکامل معنوی است. اربعین حسینی، چله‌نشینی عارفان، چهل شب مناجات حضرت موسی (ع) و ده‌ها نمونه دیگر، اهمیت این عدد را در نظام فکری و فرهنگی ایرانیان نشان می‌دهد. به همین دلیل، حضور عدد چهل در این آیین نیز واجد مفاهیم عمیق نمادین و معنوی است.

رومانی با بیان اینکه بروجرد یکی از مهم‌ترین کانون‌های تاریخی این آیین به شمار می‌رود، گفت: براساس روایت‌های تاریخی، چهل منبر در بروجرد سابقه‌ای طولانی دارد و در محلات کهن این شهر همچون صوفیون، رازان، قدقون، جعفری، حافظیه و یخچال برگزار می‌شود. عزاداران در این مراسم، غالباً با صورت پوشیده، پای برهنه و در سکوتی آمیخته با احترام و معنویت، مسیر چهل منبر را طی می‌کنند و با روشن کردن شمع در سقاخانه‌ها و مجالس عزاداری، یاد شهدای کربلا را گرامی می‌دارند.

وی ادامه داد: یکی از ویژگی‌های مهم چهل منبر بروجرد، حضور همزمان زنان و مردان در این آیین است. همچنین سنت روشن کردن نخستین شمع در خانه تاریخی آقا و آخرین شمع در امام‌زاده شاهزاده ابوالحسن، به این مراسم هویت ویژه‌ای بخشیده است. در فرهنگ محلی بروجرد نیز رسم بر این است که کسانی که حاجت خود را از این آیین گرفته‌اند، در سال بعد به جای چهل شمع، چهل و یک شمع روشن کنند که به آن «چهل و یک منبر» گفته می‌شود.

رئیس بنیاد ایران‌شناسی لرستان درباره آیین چهل منبر در خرم‌آباد نیز اظهار داشت: این مراسم در خرم‌آباد بیش از هر نقطه‌ای با محله تاریخی باغ دختران شناخته می‌شود. در این آیین، زنان و دختران سیاه‌پوش با پای برهنه و در سکوت کامل، مسیر چهل منزل یا چهل مجلس عزاداری را طی می‌کنند و در هر مکان شمعی روشن می‌سازند.

وی افزود: در باور عمومی مردم خرم‌آباد، این حرکت نمادی از رنج‌ها، سختی‌ها و استقامت حضرت زینب کبری (س) و کاروان اسرای کربلا است. به همین دلیل چهل منبر خرم‌آباد علاوه بر جنبه سوگواری، بازتابی از فرهنگ مقاومت، صبر و پایداری در مکتب عاشورا نیز محسوب می‌شود.

رومانی با اشاره به نقش زنان در استمرار این سنت گفت: چهل منبر خرم‌آباد را می‌توان یکی از مهم‌ترین جلوه‌های مشارکت زنان در حفظ و انتقال میراث فرهنگی عاشورایی دانست. زنان لرستان طی دهه‌ها و بلکه سده‌های گذشته، نقش اصلی را در زنده نگه داشتن این سنت ایفا کرده‌اند و این آیین را نسل به نسل منتقل کرده‌اند.

وی در بخش دیگری از سخنان خود به پیشینه تاریخی این مراسم اشاره کرد و گفت: هرچند زمان دقیق شکل‌گیری چهل منبر مشخص نیست، اما اسناد تاریخی نشان می‌دهد که این آیین دست‌کم از دوره قاجار در نقاط مختلف ایران رواج داشته است. برخی پژوهشگران نیز معتقدند که روشن کردن شمع و حرکت آیینی میان مکان‌های مقدس، ریشه در سنت‌های کهن ایرانی دارد که در طول تاریخ با فرهنگ اسلامی و شیعی درآمیخته و در قالب مراسمی، چون چهل منبر استمرار یافته است.

رئیس بنیاد ایران‌شناسی لرستان تصریح کرد: از منظر مردم‌شناسی، چهل منبر صرفاً یک مراسم مذهبی نیست؛ بلکه نظامی از نمادها، باور‌ها و روابط اجتماعی را در خود جای داده است. حضور مردم در خانه‌ها و سقاخانه‌ها، توزیع نذورات، پذیرایی از عزاداران و مشارکت جمعی در برگزاری مراسم، همگی نشان‌دهنده کارکرد‌های اجتماعی و فرهنگی این آیین هستند.

جایگاه زنان در آیین چهل منبر 

یکی از ویژگی‌های برجسته این مراسم، حضور فعال زنان است. در فرهنگ لرستان، زنان همواره نقش مهمی در حفظ و انتقال سنت‌های مذهبی داشته‌اند. چهل منبر فرصتی است تا آنان با مشارکت جمعی، پیوند‌های اجتماعی و مذهبی خود را تقویت کنند. 

بسیاری از زنان باور دارند که روشن کردن شمع در چهل منبر می‌تواند وسیله‌ای برای برآورده شدن حاجات، شفای بیماران، گشایش در امور زندگی و آرامش روحی باشد. این باور‌ها سبب شده است که نسل‌های مختلف زنان لرستانی این آیین را با دقت و احترام حفظ کنند.

چهل منبر تنها یک مراسم مذهبی نیست؛ بلکه بخشی از هویت فرهنگی مردم لرستان محسوب می‌شود. این آیین موجب افزایش همبستگی اجتماعی، تقویت روابط همسایگی و انتقال ارزش‌های دینی به نسل‌های جوان می‌شود. در جریان برگزاری مراسم، خانواده‌ها با گشاده‌رویی از عزاداران استقبال می‌کنند و فضای معنوی خاصی در محله‌ها شکل می‌گیرد. 

همچنین این سنت نشان‌دهنده تلفیق باور‌های دینی با عناصر فرهنگ بومی لرستان است. بسیاری از نمادها، شیوه‌های پذیرایی و حتی نحوه روشن کردن شمع‌ها، ویژگی‌های خاص منطقه‌ای دارند که به غنای فرهنگی این آیین افزوده‌اند. 

چهل منبر و میراثی فرهنگی 

امروزه آیین چهل منبر به عنوان یکی از جلوه‌های مهم فرهنگ عاشورایی در لرستان شناخته می‌شود. پژوهشگران حوزه مردم‌شناسی و فرهنگ عامه این مراسم را نمونه‌ای ارزشمند از میراث ناملموس ایرانی می‌دانند؛ زیرا در آن عناصر دین، سنت، هنر مردمی و روابط اجتماعی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. 

در شرایطی که بسیاری از آیین‌های سنتی در معرض فراموشی قرار دارند، استمرار چهل منبر نشان‌دهنده پیوند عمیق مردم لرستان با ارزش‌های مذهبی و تاریخی خویش است. این مراسم هر ساله نه‌تنها یادآور حماسه عاشورا، بلکه نمادی از وفاداری، همدلی و معنویت در جامعه لرستانی به شمار می‌رود.

چهل منبر لرستان آیینی ریشه‌دار و معنوی است که در بستر فرهنگ عاشورایی شکل گرفته و طی نسل‌ها حفظ شده است. روشن کردن شمع در چهل منبر، حرکت آرام عزاداران از خانه‌ای به خانه دیگر، دعا و نیایش و مشارکت گسترده مردم، این مراسم را به یکی از زیباترین جلوه‌های سوگواری محرم در ایران تبدیل کرده است. چهل منبر نه فقط یادبود شهدای کربلا، بلکه تجلی ایمان، همبستگی اجتماعی و هویت فرهنگی مردم لرستان است؛ میراثی زنده که همچنان در دل جامعه لرستانی جایگاه ویژه‌ای دارد.