باشگاه خبرنگاران جوان - در جنگ‌ها و بحران‌های منطقه غرب آسیا، سامانه پدافندی «پاتریوت» همواره به‌عنوان یکی از نماد‌های قدرت دفاع موشکی آمریکا معرفی شده است. با این حال، بررسی حوادث چند دهه گذشته و به خصوص دو جنگ اخیر آمریکا با جمهوری اسلامی ایران نشان می‌دهد که این سامانه نه تنها در رهگیری برخی تهدیدات ناکام بوده، بلکه در مواردی خود به عامل خسارت، تلفات و بحران برای نیرو‌های آمریکایی و متحدان واشنگتن تبدیل شده است.

با آغاز جنگ اخیر آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، بار دیگر عملکرد سامانه‌های پاتریوت در کشور‌های حاشیه خلیج فارس زیر ذره‌بین قرار گرفت. گزارش‌ها و تحقیقات رسانه‌های بین‌المللی نشان می‌دهد برخی از خسارت‌های وارد شده در بحرین و حتی حادثه فرودگاه کویت، ممکن است ناشی از عملکرد ناموفق یا خطای موشک‌های رهگیر آمریکایی بوده باشد.

یکی از جنجالی‌ترین حوادث جنگ اخیر، انفجار گسترده در منطقه «المهزه» بحرین در ۹ مارس ۲۰۲۶ بود. در ساعات اولیه وقوع حادثه، مقام‌های آمریکایی و بحرینی مدعی شدند یک پهپاد ایرانی به منطقه مسکونی اصابت کرده است. اما تحقیقات بعدی روایت متفاوتی را مطرح کرد.

بررسی‌های انجام‌شده توسط پژوهشگران مؤسسه مطالعات بین‌المللی میدلبری که نتایج آن توسط خبرگزاری رویترز منتشر شد، نشان داد موشکی که باعث انفجار و زخمی شدن ۳۲ غیرنظامی شد، به احتمال زیاد یک موشک رهگیر پاتریوت شلیک‌شده از یک آتشبار آمریکایی بوده است. محققان با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای، ویدئو‌های منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی و تحلیل مسیر پرواز موشک، نتیجه گرفتند که موشک از پایگاه پاتریوت مستقر در منطقه الرفاع شلیک شده و پس از انحراف یا انفجار در میانه مسیر، بر فراز منطقه مسکونی منفجر شده است.

نکته قابل توجه آن بود که دولت بحرین پس از چند روز برای نخستین بار تأیید کرد که یک موشک پاتریوت در این حادثه نقش داشته است؛ هرچند مدعی شد این سامانه موفق به رهگیری پهپاد مهاجم شده است. با این حال، کارشناسان مستقل تأکید کردند شواهد موجود بیشتر با سناریوی انفجار یا سقوط موشک رهگیر آمریکایی مطابقت دارد.

این حادثه بار دیگر نگرانی‌ها درباره استفاده از سامانه‌های پدافندی سنگین در نزدیکی مناطق مسکونی را افزایش داد. بسیاری از تحلیلگران معتقدند خطر ناشی از رهگیر‌های پاتریوت در برخی موارد می‌تواند به اندازه تهدید اصلی باشد؛ به‌ویژه زمانی که موشک رهگیر نتواند هدف خود را منهدم کند یا در میانه مسیر دچار نقص شود.

حادثه مهم دیگر در جریان درگیری‌های اخیر، اصابت به فرودگاه بین‌المللی کویت بود که به کشته شدن یک نفر و زخمی شدن ده‌ها نفر انجامید. مقام‌های کویتی، جمهوری اسلامی ایران را مسئول حمله معرفی کردند و اعلام شد که تأسیسات فرودگاهی هدف موشک قرار گرفته است.

با این حال، روایت دیگری نیز در فضای رسانه‌ای مطرح شد. برخی منابع و مقام‌های ایرانی اعلام کردند که بررسی‌ها نشان می‌دهد موشک‌های رهگیر پاتریوت آمریکا در جریان تلاش برای مقابله با حملات موشکی دچار خطا شده‌اند و یکی از رهگیر‌ها پس از عدم موفقیت در رهگیری، به سمت فرودگاه سقوط کرده است.

اگرچه تاکنون تحقیقات مستقلی مشابه پرونده بحرین درباره این حادثه منتشر نشده است، اما تصاویر منتشرشده از فعالیت سامانه‌های پاتریوت در آسمان کویت و بحث‌های کارشناسی پیرامون انفجار‌های نزدیک به محل استقرار این سامانه‌ها، باعث شده فرضیه خطای رهگیر‌های آمریکایی مورد توجه قرار گیرد. در برخی تحلیل‌های فنی منتشرشده در فضای تخصصی نیز احتمال خودانهدامی یا از دست رفتن مسیر رهگیر‌های پاتریوت مطرح شده است.

سابقه طولانی خودزنی پاتریوت

این نخستین بار نیست که سامانه پاتریوت به جای دشمن، نیرو‌های خودی یا مناطق تحت حفاظت را هدف قرار می‌دهد. در جنگ عراق در سال ۲۰۰۳ چندین مورد آتش به خودی توسط پاتریوت ثبت شد. در مارس ۲۰۰۳ یک جنگنده انگلیسی «تورنادو» توسط سامانه پاتریوت آمریکا سرنگون شد و هر دو خلبان آن کشته شدند. چند روز بعد نیز یک جنگنده آمریکایی F/A-۱۸ به اشتباه هدف پاتریوت قرار گرفت و خلبان آن جان باخت.

این حوادث باعث شد وزارت دفاع آمریکا تحقیقات گسترده‌ای درباره الگوریتم‌های تشخیص هدف در سامانه پاتریوت انجام دهد. کارشناسان نظامی در آن زمان اعلام کردند که سامانه در تشخیص اهداف دوست از دشمن با مشکلات جدی مواجه بوده است.

ریشه تردید‌ها درباره عملکرد پاتریوت به جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ بازمی‌گردد. در آن زمان آمریکا مدعی بود که سامانه پاتریوت با موفقیت موشک‌های اسکاد عراق را رهگیری کرده است. اما تحقیقات بعدی دولت آمریکا و کارشناسان مستقل نشان داد درصد موفقیت واقعی این سامانه بسیار پایین‌تر از ادعا‌های اولیه بوده است.

برخی گزارش‌ها حتی حاکی از آن بود که در مواردی بقایای موشک‌های رهگیر یا انفجار‌های ناشی از آنها خسارت‌هایی بیشتر از تهدید اصلی ایجاد کرده‌اند. همین موضوع سبب شد عملکرد پاتریوت به یکی از بحث‌برانگیزترین پرونده‌های صنایع دفاعی آمریکا تبدیل شود. 

کارشناسان نظامی تأکید می‌کنند رهگیری اهداف پرسرعت فرآیندی بسیار پیچیده است؛ موشک رهگیر باید در چند ثانیه مسیر هدف را تشخیص داده، محاسبات لازم را انجام دهد و در نقطه‌ای دقیق با آن برخورد کند. هرگونه خطا در رادار، نرم‌افزار، ارتباط داده یا هدایت موشک می‌تواند باعث انحراف یا انفجار ناخواسته رهگیر شود.

در سال‌های اخیر نیز افزایش استفاده از پهپاد‌های ارزان‌قیمت و حملات ترکیبی موشکی که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی استاد انجام آن‌هاست، فشار مضاعفی بر سامانه‌های پدافندی وارد کرده است. تحلیلگران معتقدند استفاده از موشک‌های چند میلیون دلاری پاتریوت برای مقابله با اهداف کوچک و ارزان، علاوه بر هزینه سنگین، احتمال بروز خطا و خسارت جانبی را نیز افزایش می‌دهد.

حوادث بحرین و فرودگاه کویت بار دیگر بحث قدیمی درباره کارایی و ایمنی سامانه پاتریوت را زنده کرده است؛ اگرچه مقام‌های آمریکایی همچنان از عملکرد این سامانه دفاع می‌کنند، اما تحقیقات مستقل منتشرشده توسط رسانه‌های معتبر بین‌المللی نشان می‌دهد دست‌کم در بحرین، یک موشک رهگیر آمریکایی به احتمال زیاد عامل اصلی انفجار در منطقه مسکونی بوده است.

این رویداد‌ها نشان می‌دهد سامانه‌های دفاع موشکی، هرچند نقش مهمی در حفاظت از تأسیسات نظامی دارند، اما در صورت بروز خطا می‌توانند خود به تهدیدی برای غیرنظامیان و حتی متحدان آمریکا تبدیل شوند. از جنگ خلیج فارس و عراق گرفته تا جنگ‌های اخیر با ایران، که نشان داد در صورت گستردگی آتش موشکی و پهپادی، سامانه پاتریوت عملا کارایی ندارد؛ امروز پرونده پاتریوت همچنان با پرسش‌هایی جدی درباره میزان دقت، قابلیت اطمینان و خطرات جانبی آن همراه است.