باشگاه خبرنگاران جوان - بهار سال ۱۳۴۶ (۵۹ سال قبل) برای پایتخت‌نشینان با ویترین‌های خالی قصابی‌ها گذشت؛ معضلی که کارشناسان وقت آن را «معمای گوشت تهران» نامیدند و ریشه آن را در اصلاحات ارضی و آوارگی روستاییان در دوره پهلوی دوم و سیاست پادگانی «تخته‌قاپو» در دوره پهلوی اول دانستند. ساختاری آسیب‌دیده از نابودی دامداری سنتی که با شوک اصلاحات ارضی در دهه ۱۳۴۰ خورشیدی، رسماً از پا درآمد.

ویترین قصابی‌های پایتخت نزدیک به یک ماه است که سوت‌وکور مانده؛ این تیتری است که بار‌ها در سه ماه نخست سال ۱۳۴۶ (فروردین، اردیبهشت و خرداد ۵۹ سال قبل) در روزنامه‌ها تکرار شده است.

در آرشیو روزنامه کیهان دهه ۱۳۴۰، کارشناسان تأمین گوشت تهران را یک «معما» می‌دانند؛ گره‌ای کور که پای مرغ‌های هلندی و اسرائیلی را به بازار پایتخت باز کرده است. معمایی که یک سر آن در «اصلاحات ارضی» پهلوی می‌رسد؛ برنامه نوسازی که با برهم زدن بافت روستاها، سیل مهاجران بیکار را به حاشیه شهر‌ها فرستاد و تقاضای شهری را منفجر کرد، اما شاید اصلاحات ارضی، تنها تیر خلاصی بر پیکر نیمه‌جان دامپروری ایران بود. کانون اصلی بحران را باید سه دهه عقب‌تر، در میان چادر‌های سوخته و سیاست‌های پادگانی پهلوی اول جست‌و‌جو کرد.

رضا پهلوی (اول) با نگاهی که قبایل را عناصری سرکش و غیرمولد می‌دانست، سیاست «تخته‌قاپو» (اسکان اجباری) را آغاز کرد. ارتش ابتدا با شعله‌ور کردن اختلافات درونی میان جناح‌های هفت‌لنگ و چهارلنگِ بختیاری، مدیریت سنتی ایلات را تضعیف، خوانین را بازداشت و در سال ۱۳۱۰ القاب ایلاتی را لغو کرد. در گام بعدی، مأموران نظامی چادر‌های سیاه عشایر را آتش زدند و گفتند، چون رضا پهلوی از چادر سیاه بدش می‌آید، چادر سفید بزنید!

درحالی که چادر‌های سیاه عشایر از موی بز بافته می‌شد، نفوذ ناپذیر بود، در تمام فصول آنها را در برابر باد و باران حفظ می‌کرد و در داخل آن آتش روشن می‌کردند در صورتی که چادر سفید از این مزایا محروم بود. تمام این اقدامات برای این بود تا آنها را به اقامت در خانه‌های گِلی و مرگباری مجاب کنند که نه در تابستان گرمسیر قابل سکونت بود و نه در زمستان سردسیر. عشایر حاضر بودند به هر قیمتی شده خود را از این زندان نجات داده و به زندگی پیشین خود برگردند. اما مأموران اسکان به آنها اجازه ییلاق_قشلاق نمی‌دادند، مگر با گرفتن مبالغی به عنوان پول جواز که مبلغ سنگینی برای خانواده عشایر بود که سرمایه آنها به چند رأس میش و بز و اسب می‌رسید.

روزنامه اطلاعات در گزارشی از آن دوران روایت می‌کند که در ماه آذر، به دلیل کامل نشدن این «حق‌وحساب‌ها»، ارتش دستور بازگشت ایل قشقایی را در میان راه صادر کرد. نتیجه این تصمیم نظامی، تلف شدن بیش از ۱۰۰ هزار گوسفند و بیش از هفت هزار مادیان نژاد در زیر برف بود. عباس مسعودی در سرمقاله «سیاه چادر» در روزنامه اطلاعات می‌نویسد که این رفتارها، ایرانِ صادرکننده دام را به واردکننده گوشت از آرژانتین و استرالیا تبدیل خواهد کرد.

در بهار ۱۳۴۶، تلاقی دو سیاست پهلوی اول و دوم، این پیش بینی را محقق کرد؛ از یک سو دامداری سنتی کشور ۳۰ سال قبل در پی تخته‌قاپوی اجباری کمر خم کرده بود و از سوی دیگر، اصلاحات ارضی دهه ۱۳۴۰ با نابودی بافت روستایی، موج شدیدی از تقاضا و حاشیه‌نشینی را در شهر‌ها رقم زد.

منبع: فارس