باشگاه خبرنگاران جوان - باغات قصردشت از مهم‌ترین پهنه‌های سبز و هویت‌ساز شیراز به شمار می‌روند؛ محدوده‌ای که تداوم حیات آن در سال‌های اخیر با چالش کم‌آبی مواجه شده است.

در چنین شرایطی، حرکت به سمت تأمین آب پایدار و قابل برنامه‌ریزی، به‌ویژه با بهره‌گیری از منابع جایگزین و مدیریت‌شده، به یکی از ضرورت‌های جدی صیانت از این میراث طبیعی تبدیل شده است.

محمد امین، معاون فنی و عمرانی شهرداری شیراز، با تشریح وضعیت باغات قصردشت و ضرورت حفاظت از این پهنه سبز، اظهار کرد: باغات قصردشت ریه تنفسی شیراز هستند. این باغات بخشی از هویت تاریخی شیراز به شمار می‌روند و کمتر شهری در کشور از چنین موهبتی برخوردار است.

او با اشاره به کاهش بارندگی‌ها و خشکسالی‌های سال‌های اخیر افزود: در گذشته، آبیاری باغات از طریق قنات‌های قدیمی انجام می‌شد؛ قنات‌هایی که از اطراف شهر به باغات می‌رسیدند و آنها را سیراب می‌کردند. اما توسعه شهری، تجاوز به حریم قنات‌ها و خشکسالی‌های پیاپی باعث شد این منابع آبی به‌شدت آسیب ببینند و حجم آب ورودی به باغات کاهش یابد.

امین تصریح کرد: در دهه ۷۰، وسعت باغات قصردشت حدود سه هزار هکتار بود، اما این رقم امروز به نزدیک هزار هکتار رسیده است. علاوه بر خشکسالی، تغییر کاربری غیرقانونی باغات نیز از عوامل اصلی این کاهش محسوب می‌شود.

معاون فنی و عمرانی شهرداری شیراز ادامه داد: برای حفظ این باغات، مهم‌ترین چالش، تأمین آب پایدار بود. شهرداری در دهه ۸۰ حدود ۱۷ حلقه چاه حفر کرد، اما این منابع نیز به‌دلیل افت سطح آب‌های زیرزمینی پاسخگوی نیاز نبود. از این رو، استفاده از فاضلاب تصفیه‌شده به‌عنوان یک منبع پایدار در دستور کار قرار گرفت.

او با اشاره به طرح جدید شهرداری برای تأمین آب باغات گفت: یکی از روش‌های پایدار، استفاده از فاضلاب شهری پس از تصفیه است. آب شرب مصرفی شهروندان در نهایت به فاضلاب تبدیل می‌شود و این فاضلاب از طریق شبکه جمع‌آوری به تصفیه‌خانه‌های مرکزی منتقل می‌شود. اما انتقال پساب از تصفیه‌خانه‌های مرکزی به باغات، به‌دلیل فاصله ۳۰ کیلومتری و اختلاف ارتفاع ۲۰۰ متری اجرایی نبوده و از نظر اقتصادی مقرون‌به‌صرفه نیست.

معاون فنی و عمرانی شهرداری شیراز افزود: به همین دلیل، شهرداری اقدام به احداث یک تصفیه‌خانه محلی در مسیر شبکه جمع‌آوری فاضلاب کرد تا بخشی از فاضلاب عبوری، حدود ۲۰۰ لیتر بر ثانیه، در همان نقطه تصفیه و برای آبیاری باغات استفاده شود. این آب پس از تصفیه به کیفیت استاندارد آبیاری می‌رسد و از طریق شبکه محلی بین باغات توزیع می‌شود.

او تصریح کرد: این طرح می‌تواند بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ هکتار از باغات را به‌صورت مستقل تحت پوشش آبیاری قرار دهد و در کنار منابع موجود مانند چاه‌ها و قنوات باقی‌مانده، نقش مهمی در حفظ باغات ایفا کند.

معاون شهردار شیراز با اشاره به وضعیت بحرانی آبیاری در سال گذشته افزود: در حالی که دوره نرمال آبیاری باغات حدود ۲۰ روز است، سال گذشته این دوره به ۷۵ تا ۹۰ روز رسید و باغات در شرایط تنش شدید آبی قرار گرفتند. اجرای طرح جدید می‌تواند این مسئله را به‌طور اساسی حل کند.

امین با بیان اینکه انتخاب محل تصفیه‌خانه محلی شیراز با رعایت الزامات زیست‌محیطی انجام شده است، گفت: خط انتقال سه‌کیلومتری آب تصفیه‌شده، این امکان را فراهم می‌کند که آب به محدوده‌های هدف در باغات برسد و به‌صورت منظم توزیع شود.

معاون فنی و عمرانی شهرداری شیراز در تشریح جزئیات پروژه تصفیه‌خانه فاضلاب محلی شیراز اظهار داشت: این تصفیه‌خانه در فاز نخست با ظرفیت طراحی حدود ۱۰۰ لیتر بر ثانیه، فاضلاب را از طریق شبکه شهری دریافت می‌کند.

او توضیح داد: در ابتدای فرایند، فاضلاب وارد کانال آشغال‌گیر می‌شود. در این بخش، یک دستگاه «بار اسکرین» (Bar Screen) مکانیکی برای جداسازی زباله‌های درشت نصب شده و در کنار آن، یک آشغال‌گیر دستی به‌عنوان سیستم اضطراری در نظر گرفته شده است تا در صورت خرابی سیستم مکانیکی، جریان فاضلاب به‌طور موقت از آن عبور کند.

امین افزود: پس از مرحله آشغال‌گیری، فاضلاب وارد سیستم اندازه‌گیری مغناطیسی دبی شده و سپس به دو واحد «سیستم پیش‌تصفیه از نوع ترکیبی» (تجهیزات مدرن جداسازی آشغال‌های ریز، شن و چربی وارداتی از آلمان) منتقل می‌شود. این سیستم‌ها که به‌صورت یک واحد فعال و یک واحد آماده‌به‌کار عمل می‌کنند، وظیفه جداسازی ذرات ریز، شن و چربی را بر عهده دارند.

معاون شهردار شیراز ادامه داد: پس از تصفیه فیزیکی، فاضلاب وارد بخش بیولوژیکی می‌شود. در این مرحله از سیستم BNR (حذف بیولوژیکی مواد مغذی) با فرایند انتخابی MLE در تلفیق با راکتور IFAS استفاده شده است؛ روشی که به‌ویژه برای حذف نیترات و تولید پساب مناسب آبیاری فضای سبز کاربرد دارد. در این مرحله، فاضلاب ابتدا وارد راکتور‌های آنوکسیک شده و سپس به راکتور‌های هوازی منتقل می‌شود. در راکتور‌های هوازی، با استفاده از مدیا‌های غوطه‌ور از نوع Kaldnes-K۳ و دیفیوزر‌های حباب‌ریز، فرایند‌های تصفیه تکمیل می‌شود.

او توضیح داد: در این فرایند، آمونیاک موجود در فاضلاب به نیترات تبدیل شده و سپس از طریق پمپاژ به بخش آنوکسیک بازگردانده می‌شود تا نیترات به گاز نیتروژن تبدیل و از محیط خارج شود.

معاون فنی و عمرانی شهرداری شیراز گفت: پس از مراحل بیولوژیکی، فاضلاب وارد سیستم DAF (شناورسازی با هوای محلول) می‌شود. در این بخش، مواد منعقدکننده تزریق شده و پس از تشکیل لخته‌ها، ذرات و لخته‌های بیولوژیکی جدا می‌شوند. سپس آب زلال حاصل وارد سیستم «دیسک‌فیلتر» با منافذ حدود ۴۰ میکرون می‌شود تا ذرات باقی‌مانده نیز حذف شوند.

او اضافه کرد: در مرحله پایانی، پساب وارد سیستم اُزن‌زنی می‌شود تا گندزدایی کامل انجام گیرد و عوامل میکروبی، تخم انگل‌ها و اسپور باکتری‌ها از بین بروند. پس از آن، آب تصفیه‌شده در مخازن ذخیره شده و از طریق خطوط انتقال برای آبیاری فضای سبز مورد استفاده قرار می‌گیرد.

امین با اشاره به ویژگی‌های این تصفیه‌خانه گفت: در طراحی این مجموعه تلاش شده با استفاده از فناوری‌های نوین، سطح اشغال و انتشار بو به حداقل برسد. استفاده از سیستم‌های کامپکت و راکتور‌های بیوفیلمی با مدیای غوطه‌ور باعث شده مساحت موردنیاز نسبت به سیستم‌های متعارف تا حدود یک‌هشتم کاهش یابد و در عین حال تولید لجن و بوی نامطبوع نیز کمتر شود.

او ظرفیت فعلی این تصفیه‌خانه را حدود ۱۰ هزار مترمکعب در روز اعلام کرد و افزود: با انجام تغییرات و افزودن مدیا و تجهیزات هوادهی، امکان افزایش ظرفیت تا حدود ۲۰۰ لیتر بر ثانیه، یعنی دو برابر ظرفیت فعلی، وجود دارد.

معاون فنی و عمرانی شهرداری شیراز در پایان تأکید کرد: ترکیب تجهیزات پیشرفته و فرایند‌های به‌کاررفته در این پروژه باعث شده تصفیه‌خانه فاضلاب شیراز از نظر فناوری یکی از پیشرفته‌ترین نمونه‌ها در کشور باشد و بتواند پسابی با درجه یک استاندارد ملی (مطابق با استاندارد ۱۰۵۳) برای آبیاری فضای سبز تولید کند.

گامی مؤثر برای تاب‌آوری زیست‌محیطی شیراز

گفتنی است، بهره‌گیری از پساب تصفیه‌شده استاندارد برای آبیاری باغات، می‌تواند علاوه بر کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی، به تثبیت روند آبرسانی، تقویت تاب‌آوری باغات در دوره‌های خشکسالی و ارتقای مدیریت یکپارچه منابع آب در این محدوده کمک کند.

استمرار این رویکرد و توسعه زیرساخت‌های مرتبط، زمینه حفاظت مؤثرتر از باغات قصردشت و حفظ نقش آنها در توازن زیست‌محیطی و منظر شهری شیراز را فراهم خواهد کرد.

منبع: شهرداری شیراز