موشک خرمشهر، روایتِ ادامهدار سوم خرداد
موشک «خرمشهر» تنها یک نام در میان تسلیحات راهبردی ایران نیست؛ این عنوان، امتداد یک روایت تاریخی است که در سوم خرداد ۱۳۶۱ و با آزادسازی خرمشهر نوشته شد.
باشگاه خبرنگاران جوان - آزادسازی خرمشهر یکی از مهمترین و تعیینکنندهترین رویدادهای جنگ ایران و عراق به شمار میرود؛ رخدادی که در سوم خرداد ۱۳۶۱ و پس از ماهها درگیری و بیش از ۵۷۰ روز اشغال توسط رژیم بعث و اجرای عملیات گسترده بیتالمقدس به وقوع پیوست. این عملیات با همکاری ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی انجام شد و در نهایت به پایان ۱۹ ماه اشغال خرمشهر توسط ارتش عراق انجامید. بسیاری از تحلیلگران نظامی و سیاسی، آزادسازی خرمشهر را نقطه عطف جنگ ایران و عراق میدانند؛ رخدادی که علاوه بر تغییر معادلات میدانی، تأثیرات سیاسی و بینالمللی گستردهای نیز به همراه داشت.
خرمشهر در چنگال اشغال
خرمشهر در نخستین روزهای آغاز جنگ، به یکی از اصلیترین اهداف ارتش عراق تبدیل شد. نیروهای عراقی با هدف تسلط بر مناطق راهبردی خوزستان و کنترل بنادر جنوبی ایران، حملات سنگینی را به این شهر آغاز کردند. با وجود برتری تجهیزات و پشتیبانی عراق، مدافعان خرمشهر مقاومت گستردهای از خود نشان دادند. در جریان این مقاومت، گروههای مختلفی از نیروهای نظامی و مردمی حضور داشتند. تکاوران دریایی ارتش به فرماندهی هوشنگ صمدی، گردان دژ خرمشهر به فرماندهی علی قمری، دانشجویان دانشگاه افسری امام علی به فرماندهی حسین حسنی سعدی و نیروهای سپاه خرمشهر به فرماندهی محمد جهانآرا از جمله نیروهایی بودند که در دفاع از شهر نقش داشتند. مقاومت ۳۴ روزه مدافعان خرمشهر، این شهر را به نمادی از پایداری در جنگ تبدیل کرد.
عملیات نجات بخش بیتالمقدس
پس از اشغال خرمشهر، طراحی عملیاتهای گسترده برای بازپسگیری مناطق اشغالی در دستور کار نیروهای ایرانی قرار گرفت. در همین چارچوب، عملیات بیتالمقدس در نیمهشب دهم اردیبهشت ۱۳۶۱ آغاز شد. این عملیات با فرماندهی مشترک ارتش جمهوری اسلامی ایران به فرماندهی شهید علی صیاد شیرازی و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به فرماندهی محسن رضایی اجرا شد. هدف اصلی این عملیات، بیرون راندن نیروهای ارتش عراق از مناطق اشغالی، انهدام یگانهای باقیمانده عراق در منطقه غرب کارون و در نهایت آزادسازی خرمشهر بود.
عملیات بیتالمقدس در چند مرحله انجام شد و نیروهای ایرانی توانستند در مدت کوتاهی بخشهای وسیعی از مناطق اشغالی را بازپس بگیرند. آزادسازی خرمشهر به عنوان مهمترین هدف این عملیات، در مرحله چهارم دنبال شد. این مرحله در شامگاه اول خرداد ۱۳۶۱ با اعلام رمز عملیات از سوی قرارگاه مرکزی کربلا آغاز شد. نیروهای ایرانی از محورهای مختلف وارد عمل شدند و حلقه محاصره خرمشهر را تکمیل کردند. در جریان این نبرد، نیروی هوایی ارتش نیز نقش مؤثری ایفا کرد. از جمله اقدامات مهم، حمله خلبان محمود اسکندری به پلی بود که نیروهای عراقی از طریق آن تجهیزات و نیرو به خرمشهر منتقل میکردند. انهدام این پل، روند پشتیبانی نیروهای عراقی را با اختلال جدی مواجه کرد.
خرمشهر، خونین شهر آزاد شد
در نهایت، سوم خرداد ۱۳۶۱ نیروهای ایرانی موفق شدند خرمشهر را آزاد کنند. در پایان این عملیات، هزاران نفر از نیروهای عراقی کشته یا اسیر شدند و حدود ۱۹ هزار سرباز و افسر عراقی به اسارت درآمدند. رسانهها و تحلیلگران غربی این اتفاق را نشانهای از شکست سنگین ارتش عراق ارزیابی کردند. بسیاری از ناظران بینالمللی معتقد بودند که ارتش عراق انتظار چنین عملیات گستردهای را نداشت و هماهنگی میان ارتش و سپاه باعث غافلگیری کامل نیروهای عراقی شد.
آزادسازی خرمشهر تنها یک پیروزی نظامی نبود، بلکه پیامدهای سیاسی گستردهای نیز به همراه داشت. عراق با از دست دادن خرمشهر، یکی از مهمترین برگهای سیاسی خود را از دست داد. از سوی دیگر، پیروزی ایران نگرانی بسیاری از کشورهای منطقه و قدرتهای غربی را برانگیخت. کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس و برخی دولتهای غربی نگران تغییر توازن قدرت در منطقه بودند. به همین دلیل، پس از عملیات بیتالمقدس، حمایتهای مالی، تسلیحاتی و اطلاعاتی از عراق افزایش پیدا کرد. گزارشهای تاریخی نشان میدهد که ایالات متحده آمریکا نیز پس از آزادسازی خرمشهر، همکاریهای اطلاعاتی و ماهوارهای گستردهتری با عراق آغاز کرد.
آزادسازی خرمشهر بازتاب گستردهای در داخل ایران نیز داشت. پس از انتشار خبر آزادی شهر، مردم در نقاط مختلف کشور به خیابانها آمدند و به برگزاری جشن و پخش شیرینی پرداختند. رزمندگان ایرانی نیز پس از ورود به شهر، در مسجد جامع خرمشهر نماز شکر اقامه کردند؛ مسجدی که در دوران مقاومت و اشغال، به یکی از مهمترین نمادهای ایستادگی مردم خرمشهر تبدیل شده بود.
در همان روز، سید روحالله خمینی پیامی خطاب به مردم ایران صادر کرد که جمله آغازین آن به یکی از مشهورترین جملات تاریخ جنگ تبدیل شد: «خرمشهر را خدا آزاد کرد.» این جمله در سالهای بعد، به عنوان یکی از ماندگارترین روایتها درباره آزادسازی خرمشهر شناخته شد و در حافظه تاریخی ایرانیان باقی ماند.
موشکی که به دل تلآویو برخورد کرد
پس از گذشت سالها از آزادسازی این شهر خونین، حالا دلاورمردان این سرزمین به یاد مقاومتهای شبانه روزی مردم خرمشهر یاد آنان را بر تسلیحاتی قرار دادهاند که بر دل و جان دشمن ایران نفوذ کرده است. در کنار نامهای متعدد موشکهای ایرانی، «خرمشهر» جلوه دیگری به خود گرفته است. شکل و ظاهر جدیدش نه تنها رعشه بر تن دشمن میاندازد بلکه مقاومت و ستبر بودن مردم ایران را به رخ جهانیان میکشاند.
نامگذاری موشک «خرمشهر» را میتوان در امتداد حافظه تاریخی جنگ ایران و عراق و مقاومت مردم خرمشهر تحلیل کرد؛ شهری که در نخستین روزهای جنگ، به نماد ایستادگی تبدیل شد. مردم خرمشهر و نیروهای مدافع شهر، در حالی مقابل ارتش عراق مقاومت کردند که امکانات و تجهیزات محدودی در اختیار داشتند، اما کوچهبهکوچه و خیابانبهخیابان از شهر دفاع کردند. شدت درگیریها و حجم ویرانیها به اندازهای بود که خرمشهر در آن روزها به «خونینشهر» معروف شد؛ نامی که بازتابی از مقاومت سنگین و تلفات گسترده در جریان دفاع از شهر بود.
با وجود این مقاومت، خرمشهر پس از ۳۴ روز سقوط کرد، اما اشغال شهر پایان ماجرا نبود. نزدیک به دو سال بعد، نیروهای ایرانی در جریان عملیات بیتالمقدس، خرمشهر را بازپس گرفتند؛ عملیاتی که به یکی از مهمترین نقاط عطف جنگ تبدیل شد و سوم خرداد ۱۳۶۱ را به عنوان روز آزادسازی خرمشهر در حافظه تاریخی ایران ثبت کرد.
تاریخی که با یک نام دوباره تکرار شد
در همین چارچوب، نامگذاری یکی از مهمترین موشکهای بالستیک ایران با عنوان «خرمشهر» را میتوان تلاشی برای پیوند دادن توان نظامی امروز با تجربه تاریخی مقاومت در دوران جنگ دانست. موشک خرمشهر که در چند نسل و نسخه مختلف توسعه پیدا کرده، از جمله موشکهای راهبردی و دوربرد ایران به شمار میرود و نام آن، بیش از آنکه صرفاً یک عنوان نظامی باشد، یادآور شهری است که به نماد مقاومت و بازپسگیری تبدیل شد.
این پیوند نمادین در سالهای اخیر و همزمان با تنشها و درگیریهای منطقهای مانند جنگ رمضان، بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. استفاده از موشکهای خرمشهر در شرایطی که ایران پس از دههها بار دیگر درگیر تنشها و تقابلهای مستقیم نظامی شده، برای برخی ناظران یادآور همان روایت تاریخی مقاومت است؛ روایتی که از دفاع خیابانی مردم خرمشهر آغاز شد، با آزادسازی شهر در عملیات بیتالمقدس ادامه پیدا کرد و اکنون در ادبیات نظامی جمهوری اسلامی، در قالب نام یکی از مهمترین موشکهای بالستیک کشور بازتاب یافته است.
این نام نه تنها برای ایرانیان که بعد از ابعاد گسترده جنگ رمضانی که در سال گذشته بین ایران، امریکا و اسرائیل رخ داد به نمادی از مقاومت و استقامت تبدیل شد. حالا نام خرمشهر و خونین شهر ابعاد جهانی پیدا کرده است. تاریخ دوباره تکرار شده اما اینبار نه در سطح منطقهای بلکه در سطح جهانی ابعاد وسیعتری به خود داده است.
نکته مهم اینجاست که این نامگذاری، میان گذشته و امروز یک خط مستقیم ایجاد میکند. در دهه ۶۰، خرمشهر با مقاومت مردمی شناخته میشد؛ امروز اما نام خرمشهر روی موشکی قرار گرفته که بخشی از قدرت بازدارندگی ایران محسوب میشود. انگار روایت جنگ از سنگرهای خیابانی و مسجد جامع خرمشهر، حالا به فناوری موشکی رسیده است؛ از مقاومت با کمترین امکانات تا نمایش توان نظامی در سطح منطقه.
منبع: مهر
