باشگاه خبرنگاران جوان- استان سمنان در حالی با تنوع کم‌نظیر اقلیمی از کوهستان و جنگل تا کویر شناخته می‌شود که همین گستره طبیعی، بستر رویش صد‌ها گونه گیاهی ارزشمند را فراهم کرده است.

 بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی منابع طبیعی استان، از حدود سه هزار گونه گیاهی شناسایی‌شده در سمنان، بیش از ۱۳۰ گونه خواص دارویی دارند؛ ظرفیتی که در صورت حفاظت درست می‌تواند هم برای اقتصاد محلی و هم برای حفظ سرمایه‌های طبیعی استان نقش‌آفرین باشد.

خشکسالی و تغییر اقلیم؛ فشار مضاعف بر رویشگاه‌های طبیعی 

در سال‌های اخیر، اما این ظرفیت ارزشمند زیر فشار خشکسالی‌های پیاپی، تغییرات اقلیمی و برداشت‌های بی‌رویه قرار گرفته است.

 پژوهش‌های علمی و گزارش‌های تخصصی درباره مراتع ایران نشان می‌دهد که بهره‌برداری غیرمجاز از گیاهان مرتعی، به‌ویژه در زیست‌بوم‌های خشک و نیمه‌خشک، می‌تواند به کاهش تراکم پوشش گیاهی، افت توان باززایی گونه‌ها و تخریب تدریجی ذخایر ژنتیکی منجر شود؛ مسئله‌ای که در استان‌هایی مانند سمنان حساسیت بیشتری دارد.

هم‌زمان با افزایش تقاضا برای گیاهان دارویی و محصولات فرعی مرتعی، سودجویی در این حوزه نیز پررنگ‌تر شده است.

برداشت‌های غیرمجاز؛ تهدید خاموش برای ذخایر ژنتیکی 

در برخی مناطق کشور، برداشت گیاهان دارویی نه در چارچوب ضوابط فنی و مدیریتی، بلکه به‌صورت انبوه و خارج از ظرفیت اکولوژیک انجام می‌شود؛ روندی که به‌گفته کارشناسان، اگر مهار نشود، می‌تواند برخی گونه‌های ارزشمند را به آستانه تهدید یا حتی انقراض بکشاند.

 در سمنان نیز نام‌هایی مانند باریجه، آنغوزه، ریواس، زیره کوهی و آویشن در فهرست گونه‌های در معرض آسیب قرار گرفته‌اند.

قارچ ترافل و زخم تازه بر پیکر جنگل‌های هیرکانی 

این بحران تنها به گیاهان مرتعی محدود نیست و حتی قارچ ترافل یا دنبلان کوهی نیز در سال‌های اخیر به یکی از نقاط حساس بهره‌برداری غیرقانونی تبدیل شده است.

بر پایه اطلاعات منتشرشده از منابع تخصصی، جنگل‌های هیرکانی شمال استان و به‌ویژه منطقه کالپوش از زیستگاه‌های مهم این قارچ به شمار می‌روند و برداشت غیراصولی آن، به‌دلیل زیرورو کردن خاک تا عمق قابل توجه، می‌تواند ساختار ظریف خاک و زیست‌بوم جنگل را دچار آسیب جدی کند؛ آسیبی که بازگشت‌پذیری آن بسیار دشوار است.

از سوی دیگر، اهمیت این موضوع فقط زیست‌محیطی نیست و به اقتصاد محلی و اشتغال روستایی نیز گره خورده است. آمار‌های منتشرشده درباره گیاهان دارویی در ایران نشان می‌دهد که این بخش می‌تواند در شرایط کم‌آبی، جایگزین کم‌مصرف‌تری برای برخی الگو‌های سنتی کشاورزی باشد و در صورت مدیریت صحیح، برای جمع‌آوری، فرآوری و بسته‌بندی در مناطق روستایی فرصت‌های شغلی ایجاد کند.

با این حال، نبود نظارت کافی، تعدد مجوز‌ها و پیچیدگی‌های اداری، زمینه را برای برداشت غیرقانونی و فروش خارج از قاعده بیشتر کرده است.

در همین بستر، هشدار تازه مسئولان منابع طبیعی سمنان را باید در چارچوب یک سیاست بازدارنده و حفاظتی دید؛ سیاستی که هدف آن فقط ممنوعیت نیست، بلکه صیانت از ذخایر ژنتیکی، جلوگیری از تخریب مراتع و حفظ توان اکولوژیکی استان است. تجربه‌های پژوهشی نیز نشان می‌دهد هرچه روند صدور مجوز‌ها شفاف‌تر، نظارت‌ها دقیق‌تر و مشارکت جوامع محلی بیشتر باشد، امکان مهار برداشت‌های مخرب و حفظ این سرمایه طبیعی برای نسل‌های آینده بیشتر خواهد شد.

حمیدرضا عبدوس، رییس اداره حفاظت منابع طبیعی استان سمنان گفت: بهره‌برداری از گیاهان مرتعی و دارویی بدون رعایت ضوابط قانونی به‌ویژه در فصل گل‌دهی و بذر‌دهی ممنوع است و هرگونه برداشت غیرمجاز از این منابع طبیعی با برخورد قانونی مواجه خواهد شد.

وی اظهار کرد: استان سمنان از نظر تنوع زیستی گیاهی جایگاه قابل توجهی در کشور دارد و تاکنون حدود سه هزار گونه گیاهی در این استان شناسایی شده است که از میان آنها بیش از ۱۳۰ گونه دارای خواص دارویی هستند و از ارزش‌های مهم منابع طبیعی به شمار می‌روند.

عبدوس افزود: برداشت محصولات فرعی مراتع تنها در چارچوب ضوابط ابلاغی سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور امکان‌پذیر است و از بهره‌برداران قانونی و روستاییان انتظار می‌رود با رعایت قوانین و همکاری با دستگاه‌های متولی، در حفاظت از این سرمایه‌های طبیعی مشارکت کنند.

وی بیان کرد: در سال‌های اخیر به دلیل تداوم خشکسالی و افزایش تنش‌های اکولوژیکی در عرصه‌های طبیعی، برداشت بی‌رویه گیاهان دارویی خسارت‌های جدی به پوشش گیاهی وارد کرده و در بسیاری از مناطق موجب کاهش سطح پراکنش و تراکم این گونه‌ها شده است.

رییس اداره حفاظت منابع طبیعی سمنان، تصریح کرد: ادامه روند برداشت غیرعلمی و غیرمجاز می‌تواند حتی برخی گونه‌های ارزشمند گیاهی را در معرض خطر انقراض قرار دهد؛ گونه‌هایی مانند باریجه، ریواس، آنغوزه، کنگر، متکا، زرشک وحشی، زیره کوهی، چلم، آویشن، کرفس کوهی، موسیر کوهی، قارچ ترافل و برخی میوه‌های درختان جنگلی از جمله این موارد هستند.

وی عنوان کرد: با آغاز فصل بهار و رشد دوباره گیاهان مرتعی در مناطق کوهستانی و مراتع استان، متأسفانه برخی افراد سودجو با حضور در این عرصه‌ها اقدام به برداشت گسترده گیاهان خوراکی و دارویی می‌کنند که این اقدام خسارت‌های جدی به طبیعت وارد می‌کند.

عبدوس خاطرنشان کرد: در بسیاری از موارد علاوه بر برخی بهره‌برداران بومی، افرادی از استان‌های همجوار نیز برای برداشت این گیاهان وارد استان می‌شوند و به دلیل سود اقتصادی بالا، اقدام به برداشت بی‌رویه و غیراصولی می‌کنند که این مسئله تهدیدی جدی برای تنوع گیاهی منطقه محسوب می‌شود.

او یادآورشد: گیاهان مرتعی موجود در عرصه‌های طبیعی برای تولید صنعتی کشت نشده‌اند و ظرفیت این زیستگاه‌ها محدود است، بنابراین برداشت گسترده و خارج از ظرفیت اکولوژیک می‌تواند تعادل طبیعی این مناطق را به شدت بر هم بزند.

عبدوس اظهار داشت: در سال‌های اخیر برداشت غیرمجاز قارچ ترافل یا دنبلان کوهی نیز در برخی مناطق استان مشاهده شده و بر همین اساس هرگونه برداشت این قارچ از عرصه‌های جنگلی استان سمنان ممنوع اعلام شده است.

وی اضافه کرد: در صورت مشاهده برداشت ترافل توسط مأموران یگان حفاظت منابع طبیعی، علاوه بر توقیف خودرو، کل محموله کشف‌شده ضبط شده و متخلفان با جرایم سنگین قانونی مواجه خواهند شد.

رییس اداره حفاظت منابع طبیعی سمنان، بیان کرد: جنگل‌های هیرکانی شمال استان به‌ویژه جنگل‌های منطقه کالپوش از مهم‌ترین زیستگاه‌های قارچ ترافل محسوب می‌شوند و برداشت غیراصولی آن که با زیر و رو کردن خاک جنگل تا عمق حدود ۳۰ سانتی‌متر همراه است، تهدیدی جدی برای این میراث طبیعی ۵۰ میلیون ساله به شمار می‌آید.

وی تأکید کرد: بر اساس ماده ۲۵ مکرر الحاقی قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز مصوب سال ۱۴۰۰، حمل، نگهداری، خرید، فروش و عرضه محصولات جنگلی و مرتعی که بدون مجوز قانونی برداشت شده باشند ممنوع بوده و در صورت کشف، محموله ضبط و با متخلفان برخورد قانونی خواهد شد.

عبدوس اظهار کرد: گیاهان مرتعی نقش مهمی در ترسیب کربن و کاهش گاز‌های گلخانه‌ای دارند و تخریب آنها می‌تواند روند گرم شدن زمین را تشدید کند؛ از این رو حفاظت از پوشش گیاهی علاوه بر اهمیت زیست‌محیطی، در مقابله با تغییرات اقلیمی نیز نقش اساسی دارد.

رییس اداره حفاظت منابع طبیعی استان سمنان گفت: تنوع اقلیمی گسترده استان سمنان از مناطق کوهستانی و جنگلی تا تپه‌های شنی و نواحی کویری، شرایطی ویژه برای رشد گونه‌های متنوع گیاهی فراهم کرده است و حفاظت از این ظرفیت ارزشمند نیازمند مشارکت جدی مردم و رعایت قوانین منابع طبیعی است.

بررسی روند‌های اخیر در حوزه منابع طبیعی نشان می‌دهد افزایش تقاضا برای گیاهان دارویی در سال‌های گذشته به یکی از عوامل اصلی فشار بر رویشگاه‌های طبیعی کشور تبدیل شده است.

ایران به‌دلیل تنوع اقلیمی گسترده، یکی از کانون‌های مهم تنوع گیاهی در منطقه محسوب می‌شود؛ به‌طوری‌که طبق آمار‌های منتشرشده بیش از ۸ هزار گونه گیاهی در کشور شناسایی شده و حدود ۲ هزار و ۳۰۰ گونه از آنها کاربرد دارویی، معطر یا صنعتی دارند.

این ظرفیت ارزشمند در حالی شکل گرفته که بخش قابل توجهی از این گونه‌ها در زیست‌بوم‌های طبیعی و مراتع رشد می‌کنند و برداشت غیر اصولی می‌تواند چرخه باززایی آنها را مختل کند.

در چنین شرایطی، کارشناسان منابع طبیعی معتقدند افزایش برداشت‌های غیرمجاز از عرصه‌های طبیعی تنها یک تخلف ساده نیست، بلکه تهدیدی جدی برای پایداری اکوسیستم‌ها به شمار می‌رود.

تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد در بسیاری از مناطق کشور، برداشت زودهنگام گیاهان پیش از مرحله بذر‌دهی موجب کاهش شدید توان تکثیر طبیعی گونه‌ها شده و در برخی رویشگاه‌ها حتی به کاهش قابل توجه تراکم گیاهان مرتعی منجر شده است. این مسئله به‌ویژه در استان‌های خشک و نیمه‌خشک مانند سمنان که پوشش گیاهی به‌طور طبیعی شکننده‌تر است، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

هم‌زمان با این روند، ارزش اقتصادی گیاهان دارویی نیز رشد چشمگیری داشته است.

 بر اساس گزارش‌های منتشرشده در حوزه تجارت گیاهان دارویی، ارزش صادرات این محصولات از ایران سالانه حدود ۶۰۰ میلیون دلار برآورد می‌شود و برخی برآورد‌ها از امکان افزایش آن تا حدود ۷۰۰ میلیون دلار در صورت توسعه زنجیره فرآوری و صادرات حکایت دارد. همین جذابیت اقتصادی باعث شده برخی سودجویان بدون توجه به ظرفیت‌های طبیعی، اقدام به برداشت گسترده از مراتع و جنگل‌ها کنند؛ اقدامی که عملاً منافع کوتاه‌مدت اقتصادی را جایگزین حفاظت بلندمدت از منابع طبیعی می‌کند.

در کنار این موضوع، نقش تغییرات اقلیمی و خشکسالی‌های مداوم نیز نباید نادیده گرفته شود. ایران در سال‌های اخیر با کاهش منابع آب و تغییر الگوی بارش مواجه بوده و بسیاری از رویشگاه‌های طبیعی تحت فشار مضاعف قرار گرفته‌اند.

 در چنین شرایطی، هرگونه برداشت غیرمجاز از گیاهان مرتعی می‌تواند توان اکولوژیکی این زیست‌بوم‌ها را کاهش دهد و روند احیای طبیعی آنها را با چالش جدی مواجه کند.

از سوی دیگر، گزارش‌های پژوهشی در حوزه مدیریت مراتع نشان می‌دهد یکی از چالش‌های مهم در مدیریت برداشت محصولات فرعی مرتعی، نبود نظام نظارتی یکپارچه و دشواری فرآیند صدور مجوز‌ها است.

 در برخی مطالعات تخصصی، حتی زمان صدور مجوز بهره‌برداری در چارچوب طرح‌های مدیریتی تا بیش از یک سال گزارش شده است؛ موضوعی که گاه موجب افزایش فعالیت‌های غیرقانونی و خارج از چارچوب رسمی می‌شود و نظارت بر برداشت‌ها را دشوارتر می‌کند.

حفاظت پایدار از مراتع در گرو مشارکت جوامع محلی و نظارت مؤثر

کارشناسان بر این باورند که برای حل این مسئله، صرفاً برخورد‌های قضایی و محدودیت‌های قانونی کافی نیست و باید به سمت مدیریت پایدار و مشارکت جوامع محلی حرکت کرد. تجربه برخی مناطق کشور نشان می‌دهد زمانی که بهره‌برداران محلی در طرح‌های مدیریت مراتع مشارکت داده می‌شوند و آموزش‌های لازم درباره برداشت اصولی ارائه می‌شود، میزان تخریب رویشگاه‌ها کاهش یافته و حفاظت از گونه‌های گیاهی نیز تقویت می‌شود.

در مجموع، آنچه امروز در استان‌هایی مانند سمنان مطرح می‌شود، تنها یک هشدار محیط‌زیستی نیست، بلکه زنگ خطری برای حفظ یکی از مهم‌ترین ذخایر طبیعی کشور به شمار می‌رود.

 تداوم برداشت‌های غیرقانونی می‌تواند بخشی از تنوع گیاهی ایران را در معرض تهدید قرار دهد، در حالی که مدیریت علمی، تقویت نظارت، توسعه کشت گیاهان دارویی و ساماندهی بازار این محصولات می‌تواند همزمان به حفظ منابع طبیعی و بهره‌برداری پایدار اقتصادی از این ظرفیت ارزشمند منجر شود.

منبع: تسنیم