هشت نکته از مواضع راهبردی ایران در قبال آمریکا؛ از «چکمه روی گلو» تا «بازنگری در انپیتی»
نزدیک شدن به انتخابات میاندورهای کنگره، جام جهانی فوتبال و بازگشایی پرونده اپستین تنها سه مورد از عواملی است که به عنوان «عوامل فشار زمان به ضرر آمریکا» در بحران تنگه هرمز میتوان دستهبندی کرد.
باشگاه خبرنگاران جوان - نزدیک شدن به انتخابات میاندورهای کنگره، جام جهانی فوتبال و بازگشایی پروندههای فساد ترامپ در پرونده اپستین تنها سه مورد از عواملی است که در تحلیلی از مواضع راهبردی ایران، به عنوان «عوامل فشار زمان به ضرر آمریکا» در بحران تنگه هرمز میتوان دستهبندی کرد.
در مقابل، تهران با زبانی که ترکیبی از «چکمه روی گلوی آمریکا» و «خویشتنداری مشروط در پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (ان پی تی)» است، اعلام میکند که نه تنها هیچ امتیازی در کنترل آبراههای کلیدی نخواهد داد، بلکه در صورت عدم دریافت «ما به ازای ارزشمند» برای ادامه عضویت در معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای، هزینههای این پیمان را بازنگری خواهد کرد.
مقدمه: روایت تهران از پیروزی در «جنگ تحمیلی سوم»
در حالی که رسانههای غربی عمدتاً بر تحریمها، فشار حداکثری و انزوای دیپلماتیک ایران تأکید دارند، موضعگیریهای دستگاه سیاست خارجی و امنیتی جمهوری اسلامی ایران روایت دیگری را ارائه میدهند. متن مورد تحلیل، به شکلی نظاممند، هشت محور اصلی از مواضع راهبردی ایران در قبال آمریکا را تشریح میکند. آنچه در این میان اهمیت دوچندان دارد، تطابق کامل این مواضع با اظهارات رسمی مقامات ایرانی در روزها و هفتههای اخیر است.
بر اساس بیانیه قرارگاه مرکزی خاتمالانبیاء، این رویارویی به عنوان «جنگ تحمیلی سوم» نامگذاری شده است؛ موضعی که تهران آن را نه یک شعار تبلیغاتی، بلکه روایت رسمی خود از ماهیت درگیری کنونی معرفی میکند [۱].
بخش اول: تنگه هرمز؛ مثلث قدرت، فشار و بیتفاوتی نمایشی
۱. عدم تغییر در مواضع ثابت ایران
علیرغم «ادعای فشار روانی آمریکا برای القای اختلاف بین مسئولان در ایران» و ادامه محاصره دریایی، تهران تأکید دارد که هیچ تغییری در مواضع راهبردی خود نداده و خود را پیروز میدان «جنگ تحمیلی سوم» میداند [۱]. در این رابطه، قرارگاه مرکزی خاتمالانبیاء تأکید کرده است که نیروهای مسلح «بیش از پیش دارای قدرت و آمادگی برای صیانت از حاکمیت، تمامیت ارضی و منافع ملی» هستند و «بخشی از این قدرت و توان تهاجمی را در جنگ تحمیلی سوم به نمایش گذاشتهاند [۱].
۲. چکمه ایران روی گلوی آمریکا
موضع نیروهای مسلح در کنترل تنگه هرمز و عدم اجازه عبور شناورهای متخلف از قواعد وضعشده توسط ایران. این قاطعیت در برخی تحلیلهای داخلی با تعبیری تهاجمی – «قرار دادن چکمه ایران روی گلوی آمریکا» – نمادسازی شده است. قرارگاه مرکزی خاتمالانبیاء اعلام کرده است که نیروهای مسلح «در صورت هرگونه تجاوز مجدد آمریکا و رژیم صهیونیستی، خسارات سنگینتری بر آنها وارد خواهند کرد» و در عین حال «رهگیری رفتار و تحرکات دشمنان در منطقه و مدیریت و کنترل تنگه استراتژیک هرمز را ادامه خواهند داد» [۲]. همچنین سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اخیراً دو فروند شناور را در تنگه هرمز که بدون مجوز اقدام به تردد کرده بودند، توقیف کرده است [۳].
۳. چگونه آمریکا سعی میکند «خلاصی از فشار» را مدیریت کند؟
در این تحلیل، تاکتیکهای آمریکا به پنج دسته تقسیم شده است. مهمترین آنها ادعای مذاکره و اعزام تیم آمریکایی به اسلامآباد است. اسماعیل بقایی سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، پیشنهادهای آمریکا که از طریق میانجیها به ایران رسیده را «بسیار رادیکال و غیرمنطقی» توصیف کرده و گفت: «صحبت از مطالبی که جزء حقوق ذاتی ایرانیان است، نشانه حسن نیت یا جدیت در هیچ دیپلماسی نیست. آنها قبلاً هم این را امتحان کردهاند» [۴]. همچنین محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، طرح ۱۵ مادهای پیشنهادی آمریکا را «فهرست آرزوها» خوانده و آن را رد کرده است [۴].
بخش دوم: چرا ترامپ برای حل بحران تنگه هرمز عجله دارد؟
برخلاف اظهارات آمریکا مبنی بر «عجله نداشتن»، ۸ عامل فشار زمانی بر کاخ سفید قابل تأمل است که مهمترین آنها نزدیکشدن پایان مهلت ۶۰ روزه برای اقدام نظامی بدون مجوز کنگره است. رسانههای ایران به نقل از منابع مختلف گزارش دادهاند که محاصره دریایی آمریکا از ۱۳ آوریل ۲۰۲۶ (۲۴ فروردین ۱۴۰۵) آغاز شده است [۵][۶]. همزمان، دونالد ترامپ در فضای مجازی مدعی شده که ایران «روزانه ۵۰۰ میلیون دلار ضرر میکند»، ادعایی که از سوی رسانههای ایرانی با تمسخر مواجه شده است [۶].
بخش سوم: مذاکره؟ سفر وزیر خارجه به اسلامآباد و «برگهای دست نخورده» ایران
۴. سفر به پاکستان؛ فقط «روشن کردن دیدگاهها برای میزبان مذاکرات»
گزارشهای رسانههای داخلی نشان میدهد که مذاکرات اسلامآباد پس از ۲۱ ساعت به نتیجه نرسیده است؛ امری که پیش از این نیز قابل راستیآزمایی بود که به هیچ وجه دولت آمریکا بازیهای دیپلماتیک را صرفا برای تحمیل خواستههای حداکثری غیرمنطقی خود میداند و تداوم مذاکرات احتمالی با چنین رویکردی، قطعا نتایج مورد انتظار جمهوری اسلامی ایران را در پی نخواهد داشت [۶]. مسعود پزشکیان رئیسجمهور ایران، در آن مقطع در تماس تلفنی با نخستوزیر پاکستان ضمن استقبال از ابتکار دیپلماتیک پاکستان، تأکید کرد که «حملات به زیرساختها و ترور رهبران و مقامات ارشد ایران توسط متجاوزان نشان داد که نمیتوان به آنها اعتماد کرد» [۴].
۵. تنگه هرمز: «هیچ امتیازی داده نخواهد شد»
اراده ایران برای مدیریت و اعمال کنترل بر تنگه هرمز تغییرناپذیر اعلام شده است. سخنگوی وزارت امور خارجه ایران تأکید کرده است که ایران به همراه کشورهای منطقه «به طور کامل قادر به تأمین امنیت این آبراه حیاتی» است و «هرگونه مداخله خارجی در امور منطقه، وضعیت را پیچیدهتر خواهد کرد» [۷]. وی همچنین افزود که ایران از لحاظ حقوقی و بینالمللی «حق دارد اقدامات لازم برای جلوگیری از سوءاستفاده از این آبراه» را انجام دهد [۸].
۶. غرامتها و داراییهای مسدودشده
جمهوری اسلامی ایران «حتی در صورت لجاجت دشمن بر عدم تادیه»، خسارات و داراییهای خود را با روشهای دیگر «اخذ یا جبران» خواهد کرد. معاون اول رئیسجمهور ایران در ۳۰ فروردین در پیامی در شبکه ایکس نوشت: «امنیت تنگه هرمز رایگان نیست» [۶] این پیام به عنوان اشارهای به دریافت عوارض از شناورهای عبوری از تنگه هرمز تعبیر شده است. همچنین دو لایحه فوری به مجلس ایران ارائه شده که یکی خروج از انپیتی و دیگری اخذ مالیات و عوارض از خدمات دریایی در تنگه هرمز را پیشنهاد میکند [۴].
بخش چهارم: برگهای استفادهنشده و معمای انپیتی
۷. برگهای نظامی و سیاسی دست نخورده
تحلیلهای داخلی تأکید دارند که ایران هنوز از همه برگهای خود استفاده نکرده و بسیاری از برگهای میدانی و سیاسی برای زمان مناسب حفظ شدهاند. قرارگاه مرکزی خاتمالانبیاء اعلام کرد که ایران توانایی وارد کردن «خسارات سنگینتر» به دشمن را در صورت تجاوز مجدد دارد [۱][۲]. همچنین سپاه پاسداران عملیات توقیف شناورها در تنگه هرمز را به نمایش گذاشته و فیلم آن را منتشر کرده است که نشاندهنده توان عملیاتی ایران در این آبراه است [۳].
۸. عضویت در انپیتی؛ خویشداری مشروط
ایران «هنوز خویشتندارانه به انپیتی عمل میکند»، اما در محافل کارشناسی توصیه میشود که باید «مابهازای ارزشمندی» برای ادامه عضویت ایران محقق شود. در غیر این صورت، هزینه و فایده عضویت در این پیمان بازنگری شود. سخنگوی وزارت امور خارجه ایران به صراحت اعلام کرده است: «تا زمانی که ایران عضو انپیتی است، باید بتواند به طور کامل از مفاد این معاهده بهرهمند شود» [۷][۹]. وی همچنین تأکید کرده که حق غنیسازی صلحآمیز «نه یک لطف است و نه امتیازی که قدرتهای خارجی بتوانند آن را سلب کنند» [۹].
در تحولی مهمتر، دو لایحه فوری به مجلس شورای اسلامی ارائه شده است که یکی از آنها خروج ایران از انپیتی را پیشنهاد میکند. این لایحه با استناد به بندهایی از همین معاهده که خروج در شرایط تهدید جدی را مجاز میشمارد، تنظیم شده است [۴]. رسانههای داخلی نیز نوشتهاند که «ان پی تی هیچ سودی برای ایران نداشته» و خروج از آن «ضروری» است [۴].
منابع و مستندات
[۱] تسنیم / خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران (ایرنا) - فروردین ۱۴۰۵: «بیانیه قرارگاه مرکزی خاتمالانبیاء در واکنش به محاصره دریایی آمریکا»
[۲] خبرگزاری مهر / ایرنا - فروردین ۱۴۰۵: «هشدار قرارگاه خاتمالانبیاء به آمریکا در مورد ادامه محاصره»
[۳] صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران ۴ اردیبهشت ۱۴۰۵: «پخش تصاویر توقیف دو فروند شناور توسط سپاه پاسداران در تنگه هرمز»
[۴] ایرنا - ۹ فروردین تا ۱۵ فروردین ۱۴۰۵: گزارشهای متعدد از مذاکرات اسلامآباد، اظهارات بقایی و قالیباف، و ارائه دو لایحه فوری به مجلس
[۵] ایرنا - ۲۴ فروردین ۱۴۰۵: گزارش آغاز محاصره دریایی آمریکا
[۶] خبرگزاری مهر / خبرگزاری تسنیم - فروردین ۱۴۰۵: تحلیلهای داخلی از روند جنگ و مذاکرات
[۷] ایرنا - ۲۷ فروردین ۱۴۰۵: اظهارات اسماعیل بقائی درباره ان پی تی و امنیت تنگه هرمز
[۸] خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران (ایرنا) - فروردین ۱۴۰۵: «بقایی: اقدامات ایران در تنگه هرمز کاملاً قانونی است»
[۹] ایرنا / خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران - فروردین ۱۴۰۵: «تأکید بقایی بر حق غنیسازی و تداوم تعهد بهان پی تی مشروط به بهرهمندی کامل»
