باشگاه خبرنگاران جوان؛ رضوان پاک منش - لرستان به واسطه آب و هوای مناسب و طبیعت چهارفصل به یکی از مهمترین قطب‌های تولید گیاهان دارویی کشور تبدیل شده است و بر اساس گزارش مرکز تحقیقات کشاورزی گیاهان دارویی از جمله کتیرا، موسیر، شیرین‌بیان، آویشن، بابونه، رازیانه، گل گاوزبان، ریواس، کنگر، بومادران، خاکشیر، نسترن وحشی، مریم گلی، گشنیز، سیاهدانه، گل محمدی و بسیاری  گونه‌های دیگر که در درمان و سلامت انسان کاربرد دارند دراستان می روید.

امروزه میل افراد جامعه در استفاده از گیاهان دارویی و طب گیاهی برای درمان امراض و بیماری‌های مختلف رو به افزایش است و از طرفی اسانس بسیاری گونه‌های گیاهی در تولید عطر و ادکلن کاربرد داشته و همین امر باعث شده است تا در سال‌های اخیر، توسعه کشت گیاهان دارویی به صورت ویژه در دستور کار وزارت جهاد کشاورزی قرار گیرد و لرستان نیز به واسطه شرایط آب و هوایی مناسب و کوه‌های غنی یکی از بزرگترین تولیدکنندگان این محصولات مطرح گردد.

بی شک توسعه کشت ارقام مختلف گیاهان دارویی با توجه به شرایط کم آبی و خشکسالی‌های پی در پی می‌تواند نقشی مهم در صیانت از منابع آبی داشته و لرستان را به عنوان یکی از قطب‌های تولید گیاهان دارویی در کشور و بازار‌های جهانی مطرح نماید که تحقق این امر مستلزم زیرساخت‌هایی است.

گیاهان بهاری خوراکی، عیدانه‌های طبیعت و زمین بر سر سفره‌های لرستانی‌ها

 یکی از فروشندگان زرشک و کنگر در بازار قدیم (امام زاده زید ابن علی) می‌گوید: ما هر سال به پشت کوه‌های سفید کوه می‌رویم و زرشک و کنگر‌های تازه را با دستان خودمان جمع آوری می‌کنیم.

وی ادامه می‌دهد: این گیاهان خود رو و طبیعی هستند و نا در فصل بهار بخصوص ماه‌های فروردین و اردیبهشت از این طریق درآمد زایی می‌کنیم و خدا روشکر می‌کنیم.

رایحه خوش گیاهان خوراکی همزمان با زایش بهاری طبیعت، دشت و صحرا‌های لرستان را عطرآگین کرده و تنوع این عیدانه‌های زمین همراه با هنر کدبانو‌های خانه، رنگ و طعم خاصی به سفره خانواده بخشیده است.

طبیعت پرسخاوت لرستان همواره همچون مادری مهربان و بی دریغ هر آنچه در این خاک پر گوهر پرورانده به دست مردمان پرتلاش خود سپرده تا گذران زندگی خود را در این سرزمین پر رونق با سعی و تلاش دنبال کنند.

لرستان دیاری بهره‌مند از مواهب الهی بی شمار است که روزی رسان زندگی مردمانش است؛ بازار خرم آباد و عطر خوش گیاهان بهاری سفره رنگارنگی از بذل و بخشش طبیعت با سخاوت استان را به روی عابران می‌گشاید به نحوی که با عبور از مسیر این بازار گویی در میان دشت‌های پهناور قدم گذاشته‌ای و هر گیاه خوراکی تداعی گر گوشه‌ای از طبیعت زرخیز این استان است.

دیدن چهره‌هایی که سالیان سال از تهیه و فروش این گیاهان امرار معاش کرده و همچنان به این کسب و کار اشتغال دارند مهربانی مادرانه طبیعت لرستان را یادآور می‌شود که به راستی هرگوشه و کنار این زمین حاصلخیز رونق بخش سفره مردمانش شده است.

این افراد که زمانی با اتکا به نیروی جوانی خود کوه و دشت‌ها را به شوق بهره مندی طبیعت زیرپا می‌گذاشتند و فردا روز حاصل دسترنج و طبیعت گردی خود را روانه بازار می‌کردند تا سفره‌های بهارانه مردم را عطرآگین و رزق خانه و کاشانه خود را تامین کنند اکنون با موی سپید، اما محکم و ستبر از دوستی با طبیعت همچنان رونق بخش بازار بهاری هستند و در این میان بانوان لرستانی نیز برای تهیه و طبخ گیاهان خوراکی بهاره مشتریان ثابت بازار هستند تاتنوع غذایی را در سفره‌های پرمهر خانواده جاری کنند.

وجود بیش از ۲۰۰۰ گونه گیاهی در لرستان؛ ۲۵۰ گونه دارای خواص دارویی هستند

علی محمدی، کارشناس گیاهان خوراکی و دارویی، با اشاره به پتانسیل‌های شگفت‌انگیز در ادامه بیان کرد:گیاهان دارویی لرستان نه تنها در طب سنتی ایران جایگاه ویژه‌ای دارند، بلکه پتانسیل بالایی برای تولید دارو‌های مدرن و محصولات سلامت‌محور را نیز دارا هستند. وجود این حجم از گیاهان با خاصیت آنتی‌اکسیدانی بالا، می‌تواند به عنوان یک استراتژی ملی برای پیشگیری از بیماری‌های مزمن مورد توجه قرار گیرد.

علی محمدی گفت: تنوع گیاهی کشور ایران ۸۳۴۰ گونه است و یکی از قطب‌های اصلی تنوع زیستی در جهان محسوب می‌شود.

 وی افزود: لرستان در این میان جایگاه ویژه‌ای دارد و با داشتن بیش از ۲۰۰۰ گونه گیاهی که استان شناسایی شده‌اند قطب گیاهان دارویی در کشور است.

علی محمدی اظهار کرد: از این تعداد، حدود ۲۵۰ گونه دارای خواص دارویی تایید شده هستند و این گیاهان منبعی غنی از آنتی‌اکسیدان‌های طبیعی برای مبارزه با رادیکال‌های آزاد و تقویت سیستم ایمنی بدن محسوب می‌شوند.

 برداشت‌های بی رویه و غیر اصولی باعث ریشه کنی و کمیابی گیاهان خوراکی 

اکنون که بهار زیبا جلوه دلگشای جذابیت و نعمت‌های خود را بر روی مردم این دیار گشوده و سراسر زیبایی و طراوات را در میان دشت‌ها و کوه‌های این سرزمین پراکنده است تنوع و خواص گیاهان خوراکی و دارویی نیز زبانزد است تا حدی که برخی گونه‌های گیاهی که در رشته کوه‌های این استان رشد می‌کنند از نمونه‌های نادر کشور به شمار می‌روند که مهمترین گیاهان دارویی خودرو در سطح استان شامل کتیرا، موسیر، شیرین‌بیان، آویشن، بابونه، رازیانه، گل گاوزبان، ریواس، کنگر، بومادران، خاکشیر، نسترن‌های وحشی، مریم گلی و گیاهان بهاری شامل کنگر، پاقزان، ریواس، شنگ، انشک، زرشک و قارچ کوهی است

امسال نیز طبیعت لرستان از روز‌های نخست بهاری آغوش بذل و بخشش خود را به روی مردم گشوده است و افراد علاوه بر استفاده از دامان طبیعت به منظور آرامش و تفرج به راحتی می‌توانند از غذا‌های طبیعی بهره‌مند شوند تا حدی که برخی نیز اقدام به خشک کردن و نگهداری این گیاهان برای استفاده در دیگر روز‌های سال می‌کنند.

طبخ گیاهان خوراکی در میان مردم لرستان طرفداران بسیاری دارد و بسیاری از خانواده‌ها ترجیح می‌دهند مهمان سفره سرسبز طبیعت باشند به نحوی که کمتر خانه‌ای در لرستان وجود دارد که بقیه را مهمان وعده‌ای از طعم و بوی عطرآگین غذا‌های بهاری نکند.

اما یادآوری این نکته ضروری است که اگرچه طبیعت پرسخاوت لرستان از سالیان دور تاکنون روزی رسان مردم این دیار بوده است، اما رعایت نکاتی برای پاسداشت این مواهب الهی ضروری است و باید این نکته را متذکر شویم که بهره گیری از این طبیعت پرسخاوت و چیدن و برداشت گیاهان خوراکی باید با اصول درست انجام شود تا برداشت‌های بی رویه و غیر اصولی باعث ریشه کنی و کمیابی آنها نشود چراکه ما امانتدار نسل‌های بعدی هستیم و باید این امکان را فراهم کرد تا استفاده از نعمت‌های الهی برای آیندگان وجود داشته باشد.

لرستان بزرگترین بانک ژن گیاهان دارویی کشور بدون تعریف زنجیره ارزش

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان پیش از این با اشاره به اینکه اقلیم مناطق کوهپایه‌های البرز و زاگرس، بهترین مکان برای رشد و تعالی کشاورزی است استان را خاستگاه حدود سه هزار گونه گیاهی ارزشمند معرفی کرد و اشترانکوه، گرین و سفید کوه را بزرگترین بانک ژن گیاهان دارویی کشور دانست.

حسن پور با اشاره به سطح زیر کشت ۶ هزار هکتاری گیاهان دارویی در استان اظهار داشت: سالانه بیش از ۱۵ هزار تن انواع گیاهان دارویی شامل برگی، ریشه‌ای و کوهی خشک در استان برداشت و روانه بازار‌های فروش می‌شود.

اکثر اراضی دیم و کم بازده با حاصلخیزی کم، ظرفیت توسعه کشت گیاهان دارویی را دارند که با توجه به شرایط خاص استان امکان کشت انواع گیاهان دارویی در آن وجود دارد و بیشتر گیاهان دارویی از زعفران که یک گیاه اقتصادی و دارویی است تا موسیر و آنغوزه قابلیت کشت دارند.

 بزرگترین چالش گیاهان دارویی نه تنها در لرستان بلکه در کل کشور تعریف زنجیره ارزش است به این معنا که دیدگاه افراد از زمان کاشت تا فروش، خام فروشی می‌باشد و هدف گذاری برای فرآوری و صادرات بسیار پایین است.

نقش تحریم‌ها در کاهش صادرات گیاهان دارویی لرستان

بازار فروش گیاهان دارویی استان در آن سوی آب‌ها بوده که اکنون به علت برخی تحریم‌ها با چالش‌هایی مواجه و باعث کسادی شده است.

صادرات "به لیمو" هنگام شیوع کرونا به دلیل دیدگاه هم جهتی که در خصوص کنترل بیماری و بهبود بیماران وجود داشت رونق خوبی گرفت، اما اکنون خریدار آنچنانی ندارد و تولید بیش از میزان نیاز شده که این مورد به دلیل تعریف نشدن زنجیره ارزش در روند صادرات است، اما برخی محصولات همچون موسیر دائما نیاز بازار هستند و هرچقدر هم تولید داشته باشد، بازار ظرفیت خرید آن را دارد.

در فروش بذر گشنیز به دلیل صادرات به کشور‌های هند، چین و پاکستان مشکلی ندارد که موجب دغدغه مندی کشاورز نمی‌شود.

چین، هند و پاکستان مقصد صادرات گیاهان دارویی لرستان

 کارخانه اسانس خان‌بابا در الیگودرز در راستای توسعه تولید گل محمدی سال گذشته به بهره‌برداری رسید و علاوه بر سایر کارگاه‌های گلاب‌گیری استان می‌تواند روزانه تا ۴۰ تن گل محمدی را به اسانس تبدیل کند.

اگر باغبانی در سال حداقل از هر هکتار، ۲ تن گل محمدی تازه برداشت کند به بیش از ۱۴۰ میلیون تومان درآمدزایی در هر هکتار و حداقل به ۱۰۰ میلیون تومان درآمد خالص می‌رسد.

 گیاهان دارویی منحصر به طبیعت این استان است و فقط در شرایط آب‌وهوایی لرستان یافت می‌شود و این گیاهان به‌عنوان اندمیک (بومی) شناخته می‌شوند که بیش از ۲۰ گونه آن در استان وجود دارد.

 ساخت یک کارخانه که از صفر تا ۱۰۰ عملیات فرآوری و تولید اسانس را انجام می‌دهد بسیار پرهزینه بوده، به صرفه نیست و مقداری اغراق آمیز است بنابراین می‌توان از ظرفیت‌های موجود به عنوان امانی استفاده کرد.

همه از میزان تولید هر محصول در استان به خوبی آگاهی ندارند در حالی که اگر مکان مشخصی همچون میدان بار برای عرضه وجود داشته باشد خریداران گیاهان دارویی هم به این مکان مراجعه می‌کنند و تولید کننده‌ای که به عنوان مثال ۱۰ کیلوگرم از یک نوع گیاه دارویی را تولید کرده در این بارانداز با تولیدکننده‌ای که مثلا ۱۰ تن از همان محصول را تولید کرده است در شرایط مشابهی برای فروش محصولات خود قرار می‌گیرند.

 در بارانداز دردسر بازاریابی برای تولیدکننده حذف می‌شود و دست فروشنده نیز برای خرید محصولات دارویی مختلف باز است که در این راستا مکان یابی در استان صورت گرفته و منتظر بازدید کارشناسان وزارت جهاد کشاورزی هستیم.

بارانداز گیاهان دارویی استان علاوه بر اشتغالزایی خوب، درآمد مطلوبی را هم ایجاد خواهد کرد و رقابت میان فروش و خرید برقرار خواهد شد که در صورت تایید مکان مورد نظر بلافاصله مراحل اجرایی آن آغاز خواهد گردید.

گیاهان خوراکی بهاری طبیعت لرستان

رضوان ولی پوری بانوی لرستانی از سفره گیاهی مردم لر می گوید: ما لرها در فصل بهار سفره هایمان متنوع تر می شود و از گیاهان خوراکی که پدران، برادران و همسرایمان به کوهنوردی می روند و همراه خود می آورند استفاده می کنیم.

وی در ادامه می گوید: از کنگر بعنوان خورشت کنگر؛ زرشک را بعنوان خوراک زرشک پلو، بنه سرخ را در ترخینه، قارچ را در غذاهای مختلف استفاده می کنیم.

براین اساس در این گزارش تعدادی از گیاهان خوراکی بهاری طبیعت لرستان و خواص و مصارف آنها برشمرده می‌شود.

کنگر

کنگر یکی از گیاهان خوراکی خودرو و متعلق به خانواده کاسنی می‌باشد، ساقه این گیاه ضخیم، ساده یا منشعب و با شاخه‌های کم، کوتاه و بصورت دیهیم است، برگ کنگر پهن، چرمی، محکم، با رگبرگ‌های ضخیم و برجسته و مشبک، کم و بیش شامل بریدگی‌های عمیق است که قطعات آن در حاشیه بر روی ساقه و بالایی‌ها در برگیرنده کپه و بلندتر از آن می‌باشند.

این گیاه به عنوان سبزی مصرف می‌شود که برای دستگاه گوارش مقوی است، به هضم مواد غذایی کمک و پوست را در برابر سرطان محافظت می‌کند.

عصاره برگ و ریشه کنگر برای جلوگیری از رسوب چربی در جدار رگ‌ها مفید و در درمان یرقان، سوء هاضمه، احساس ناراحتی در معده، نفخ، بی اشتهایی، تهوع، اسهال خفیف یا یبوست، نارسایی کبد، دفع مزمن آلبومین و کم خونی بعد از جراحی موثر است و از کبد در برابر سموم شیمیایی محافظت می‌کند.

کنگر خاصیت مسهلی دارد و از طرفی اینولین موجود در آن باعث افزایش باکتری‌های مفید و کاهش باکتری‌های مضر در مدفوع می‌شود، در حقیقت باعث حفظ سلامتی روده شده و احتمالا می‌تواند خطر سرطان روده باریک را کاهش دهد.

گیاه کنگر ضدعفونی‌کننده، اشتهاآور، تب‌بر و هضم‌کننده غذا است، این گیاه و به‌خصوص برگ آن ادرارآور و نیروبخش است و در ضمن قلب را نیز تقویت می‌کند.

کنگر در درمان یرقان، نارسایی کبد و کم‌خونی موثر می‌باشد و از کبد در برابر سموم شیمیایی محافظت می‌کند، جهت درمان زخم‌های ناشی از سوختگی که عفونی شده‌اند، مخلوط خاکستر گل‌های کنگر با شیر و خامه نیز استفاده می‌شود.

ریواس

ریواس یکی دیگر از گیاهان بهاری دشت‌های لرستان است که گیاهی چند ساله به ارتفاع تا یک متر، رنگ ساقه‌های آن سبز همراه با خال‌های قرمز و بنفش است که بسیار آبدار و ترش می‌باشد و بیشتر برای تهیه کمپوت و مربا از آن استفاده می‌شود.

ریواس غنی از فیبر، پروتئین، کربوهیدرات، قند، ویتامین A، B، C؛ و موادمعدنی سدیم، پتاسیم و کلسیم است، این گیاه ملین و مسهل است و عصاره آن را به عنوان داروی ضد یبوست، خصوصا برای کودکان مصرف می‌کنند.

یکی از مهمترین خواص برگ‌های ریواس آن است که لوزالمعده را وادار به ترشح انسولین کرده و قندخون را کاهش می‌دهد لذا، برای مبتلایان به قندخون نیز سودمند است.

جهت خفقان، سردرد، یرقان و درد کلیه و رحم موثر است و نوشیدن شربت ریواس برای درمان کم‌خونی و بی‌اشت‌هایی به دلیل وجود مقداری آهن مناسب و تقویت‌کننده خوبی است، خوردن ریواس برای درمان سرطان، هموروئید، وسواس و طاعون مفید است و خاصیت خونسازی دارد، جویدن ساقه ریواس دندان‌ها را سفید و گذاشتن آب برگ ریواس بر سر از سفید شدن مو‌ها جلوگیری می‌کند.

برای درمان جوش و آکنه، آب ریواس و آرد جو را مخلوط نموده، بر محل ضماد می‌کنند، برای درمان قانقاریا، چند ساقه ریواس را خرد کرده و بعد از جوشاندن به مدت سه روز، روزانه ۲ ساعت آنرا بر محل زخم قانقاریا ضماد کنید.

انَشک

انشک یکی دیگر از گیاهان بومی لرستان، پیاز تابستانی بوده که به صورت برگ‎‌های جوان قبل از گل دهی و خام به عنوان سبزی، همراه غذا و همچنین به صورت ریز شده در دوغ مصرف می ‎شود.

خشک شده برگ‌ها به عنوان چاشنی غذا استفاده می ‎شود، این گیاه طبیعت گرمی دارد و افراد بومی منطقه لرستان برای درمان سرماخوردگی ها، درد‌های مفصلی و رماتیسمی از آن استفاده می‎ کنند.

شِنگ

شِنگ گیاه خوراکی- دارویی است که جهت تنظیم فشارخون و پایین آوردن چربی خون استفاده و علاوه بر خام خوری، تمام پیکره گیاه به صورت چای مصرف می‌شود.

بُن سرخ

بُن سرخ گیاهی دارویی جهت درمان ناراحتی‌های کلیوی به خصوص دفع سنگ کلیه و تسکین درد‌های گوارش و روماتیسمی به صورت دم شده کاربرد دارد، این گیاه دارویی به صورت آش، همراه با برنج برای درمان سرماخوردگی نیز مصرف می‌شود.

زرشک

زرشک برای درمان کم اشتهایی موثر است و همچنین پماد آن برای جوش خوردن استخوان شکسته مصرف می‌شود، پوست، ریشه و ساقه این گیاه خاصیت درمانی دارد، ریشه و ساقه این گیاه زرد رنگ است و اروپایی‌ها و مردم آمریکای شمالی برای رنگ آمیزی لباس از آن استفاده می‌کردند، اما ترکیبات موجود در پوست زرشک، آن را به یک گیاه درمانی تبدیل کرده است.

زرشک سبب تحریک بخش‌هایی از سیستم ایمنی بدن می‌شود که برای پی بردن به این اثر، قطره‌ای زرشک را روی زبان خود بگذارید، خواهید دید دهان شما آبکی می‌شود که به گفته کارشناسان طب گیاهی، آبکی شدن دهان سبب می‌شود بدن بتواند با عفونت مبارزه کند.

زرشک در درمان عفونت‌های گلو، مجاری ادراری، مجاری معده‌ای- روده‌ای، ریه ها، عفونت‌های مخمری و اسهال نیز موثر است.

قارچ کوهی

قارچ کوهی یکی دیگر از محصولات بهاری لرستان است که سرشار از پروتئین می‌باشد و در دوره زمانی آخر فروردین تا پایان اردیبهشت در کوه‌ها می‌روید.

اهالی لرستان معتقدند در روز‌های بارانی هنگامی که رعد و برق رخ می‌دهد قارچ‌ها به صورت یکباره از زمین بیرون می‌آیند و آفتاب پس از باران آن‌ها را رشد می‌دهد.

قارچ استخوان‌ها را تقویت، خستگی را رفع و کمبود ویتامین D را جبران می‌نماید، معمولا قارچ را بایستی فقط به صورت پخته میل کرد، چون قارچ‌ها آلوده به موادی هستند که تنها در اثر پختن از بین می‌روند ولی قارچ‌هایی را که در واحد‌های صنعتی تولید می‌شوند، می‌توان بدون هیچ مشکلی پس از تمیز کردن مصرف کرد.