هزینه بالای استفاده از جنگندهها برای مقابله با پهپادهای ایرانی
اتکای کشورهای حاشیه خلیج فارس به جتها برای مقابله با موج پهپادهای ارزانقیمت شاهد، بودجه، خلبانان و هواپیماهای آنها را به چالش جدی کشیده است.
باشگاه خبرنگاران جوان - فایننشال تایمز در یادداشتی به این موضوع اشاره میکند که در هفتههای اخیر، جنگندههای پیشرفته در سراسر منطقه خلیج فارس بهکار گرفته شدهاند تا با تهدیدی مقابله کنند که اساساً برای آن طراحی نشدهاند: موجهای پهپادهای تهاجمی کند و کمارتفاع که از سوی ایران به پرواز درمیآیند.
به گفته تحلیلگران و مقامات غربی، جنگندهها به ابزار اصلی کشورهای خلیج فارس برای رهگیری این پهپادها تبدیل شدهاند. این نوع دفاع شبانهروزی هزینههای سنگینی—هم از نظر مالی و هم از نظر فشار بر خلبانان و استهلاک تجهیزات—به همراه داشته است.
لارن کان، مشاور پیشین پنتاگون که اکنون در مرکز امنیت و فناوریهای نوظهور در واشنگتن فعالیت میکند، میگوید: «این روند در بلندمدت به هیچوجه پایدار نیست.»
کشورهای خلیج فارس و متحدانشان با یک چالش اساسی مواجهاند: پهپادهای ایران ارزان هستند، اما استفاده از جنگندهها برای مقابله با آنها بسیار پرهزینه است.
یکی از اصلیترین ابزارهای ایران، پهپاد شاهد-۱۳۶ است که بهگفته مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی، قیمتی بین ۲۰ تا ۵۰ هزار دلار دارد. در مقابل، تنها هزینه نگهداشت یک جنگنده اف-۱۶ در آسمان، بیش از ۲۵ هزار دلار در هر ساعت است.
تسلیحاتی که جنگندهها برای ساقط کردن این پهپادها به کار میبرند نیز هزینهبر هستند. تصاویر ویدئویی نشان میدهد که از موشکهای هوا به هوایی مانند AIM-۹X سایدوایندر—با قیمتی حدود ۴۸۵ هزار دلار برای هر موشک—و همچنین AIM-۱۲۰ آمرام—با قیمتی بیش از یک میلیون دلار—استفاده میشود.
ایالات متحده تجهیزاتی در اختیار دارد که راکتهای غیرهدایتشونده را به موشکهای ضدپهپاد تبدیل میکند، اما هزینه هر یک از این کیتها نیز بیش از ۲۰ هزار دلار است. اگرچه وزارت خارجه آمریکا از سال ۲۰۱۸ فروش حدود ۲۷ هزار عدد از این تجهیزات به امارات، قطر و عربستان را تأیید کرده، اما مشخص نیست که این محمولهها واقعاً تحویل داده شدهاند یا نه.
حتی برای کشورهای ثروتمند خلیج فارس با ارتشهای پرهزینه، معادلات اقتصادی جنگ پهپادی چالشبرانگیز است.
ساموئل بندت از مرکز تحلیلهای دریایی میگوید: «این نسبت هزینه بهشدت نامطلوب است. برای مقابله با تهدیدی ارزان، نباید از ابزارهای گران استفاده کرد. مدافع باید از منابع ارزانتر بهره بگیرد.»
در همین راستا، جنگندههای منطقه تلاش کردهاند از توپهای نصبشده روی هواپیما بهعنوان سلاح اصلی استفاده کنند. گلولههای این توپها بسیار ارزانتر از موشکها هستند، اما استفاده از آنها نیازمند نزدیک شدن بیشتر به هدف است و در مناطق پرجمعیت، خطر تلفات غیرنظامی را افزایش میدهد.
از سوی دیگر، هر جنگنده ظرفیت محدودی برای حمل مهمات دارد. بهعنوان مثال، یک اف-۱۶ تنها حدود پنج ثانیه میتواند بهطور مداوم شلیک کند تا مهماتش به پایان برسد.
از زمان آغاز حملات در ۲۸ فوریه، گفته میشود ایران بیش از ۳۰۰۰ پهپاد شلیک کرده که عمدتاً اهدافی در منطقه خلیج فارس را هدف قرار دادهاند. بخش عمده این پهپادها رهگیری شدهاند.
امارات متحده عربی که بیشترین فشار این حملات را متحمل شده و از حمایت جنگندههای فرانسوی و بریتانیایی برخوردار است، مدعی شده بیش از ۱۶۰۰ پهپاد را منهدم کرده است. با این حال، برخی از آنها موفق شدهاند به اهدافی مانند پایگاههای نظامی، تأسیسات انرژی و زیرساختهای غیرنظامی اصابت کنند—آن هم گاهی با دقتی قابل توجه.
اما هزینه تنها نگرانی موجود نیست.
کلی گریئکو از مرکز استیمسون میگوید: «حفظ چنین سطحی از عملیات برای نیروی هوایی بسیار فرسایشی است. میتوان برای مدتی فشار را تحمل کرد، اما در نهایت نرخ خرابی افزایش مییابد و نیاز به تعمیرات اساسی بیشتر میشود.»
حتی برای پیشرفتهترین جنگندهها نیز هدف قرار دادن پهپادها کار آسانی نیست. پهپاد شاهد-۱۳۶ با سرعتی حدود یکپنجم سرعت کروز یک جنگنده اف-۳۵ پرواز میکند، که این موضوع باعث میشود خلبانان—بهویژه افراد کمتجربه—از هدف عبور کرده و آن را از دست بدهند.
بهنظر میرسد ارتشهای منطقه خلیج فارس در برابر این تهدید غافلگیر شدهاند. گریئکو در اینباره میگوید: «آنها تمرکز اصلی خود را بر تهدید موشکهای بالستیک گذاشته بودند و تهدیدات سطح پایینتر را جدی نگرفتند.»
این موضوع اهمیت دارد، زیرا پهپادها کوچکتر، کندتر و در ارتفاع بسیار پایینتری نسبت به موشکهای بالستیک پرواز میکنند. برای شناسایی آنها، رادارها باید بهطور خاص تنظیم شوند تا بتوانند آنها را از میان پرندگان یا ساختمانها تشخیص دهند. در کنار آن، شبکههایی از حسگرهای حساس نیز برای شنیدن صداهای خاص—مانند صدای موتور پهپاد شاهد که شبیه ماشین چمنزنی است—به کار گرفته شدهاند.
کشورهای خلیج فارس برای حفظ ذخایر سامانههای رهگیری زمینی خود، از جمله موشکهای گرانقیمت پاتریوت ساخت آمریکا—که هزینه هر شلیک آن نزدیک به ۴ میلیون دلار است—به جنگندهها تکیه کردهاند. این موشکها تنها زمانی استفاده میشوند که سایر روشها ناکام بمانند.
در این میان، ارتشهای منطقه برای کسب تجربه به اوکراین روی آوردهاند؛ کشوری که از زمان آغاز جنگ گسترده روسیه در سال ۲۰۲۲، به یکی از پیشروترین نمونهها در مقابله مؤثر با پهپادها تبدیل شده است.
آناتولی خراپچینسکی، مدیر ارشد یک شرکت دفاعی اوکراینی، میگوید: «یکی از معدود ابزارهای واقعاً مقرونبهصرفه برای مقابله با پهپادها، استفاده از پهپادهای رهگیر تخصصی است.»
ایالات متحده اعلام کرده ۱۰ هزار پهپاد رهگیر توسعهیافته در اوکراین را به خاورمیانه ارسال کرده است. همچنین، اوکراین تیمی مشورتی به منطقه اعزام کرده تا تجربیات خود را در مقابله با این تهدید منتقل کند.
خراپچینسکی تأکید میکند: «جنگندهها میتوانند بخشی از سامانه دفاعی باشند، اما نمیتوانند ستون اصلی آن باشند. اگر دشمن صدها پهپاد ارزان شلیک کند و شما آنها را با موشکهای میلیوندلاری ساقط کنید، این مدل در بلندمدت کارایی نخواهد داشت.»
همانند اوکراین، نیروهای خلیج فارس از بالگردها نیز استفاده کردهاند؛ تجهیزاتی که از نظر سرعت و ارتفاع پروازی شباهت بیشتری به پهپادها دارند و میتوانند با موشکهای کوتاهبرد یا توپهای خود آنها را هدف قرار دهند. با این حال، تعداد این بالگردها کمتر از جنگندههاست و هر یک پوشش محدودی دارند.
توپهای ضدهوایی—که در اوکراین بهطور گسترده علیه پهپادها استفاده میشوند—در منطقه خلیج فارس کمتر در دسترس هستند.
