باشگاه خبرنگاران جوان؛ رضوان پاک منش -  قدمت تاریخی لرستان حکایت از زیستگاه نخستین بشر در این دیار دارد و آثار تاریخی برجای مانده از گذشته‌های بسیار دور به کارکرد‌های فرهنگی اجتماعی اشاره دارد که باعث ایجاد آیین و سنن کهن این سرزمین شده است.

سرزمین کهن لرستان با ظرفیت‌های فراوان طبیعی و جغرافیایی همواره مورد توجه تمدن‌ها و حکومت‌های مختلف قرار گرفته و در این مسیر آثار، بنا‌های باستانی و تاریخی بی نظیری متعلق به سه دوره پیش از تاریخ، ایران باستان و اسلامی در این سرزمین به یادگار مانده است.

این دیار کهن از هزاره‌های بسیار دور محل پیدایش تمدن کهن شهر‌ها و بنا‌های تاریخی با کارکرد‌های متفاوت و آثار بر جا مانده تاریخی در محدوده این استان (فیلی، بختیاری، جنوبی و سرزمین‌های پیرامونی آن) گواه روشنی بر قدمت تاریخی این دیار است.

از آنجایی که لرستان در گذشته‌های دور در مسیر جاده "راه شاهی" قرار داشته فرهنگی غنی و کهن در تار و پود تاریخی این استان تنیده شده و ردپای تاریخی غنی در میان آثار باستانی آن قابل ملاحظه است.

از طرفی برخی آثار باستانی و فرهنگی مانند نقوش و کنده کاری داخل غارها، اشیای مفرغی و سفالینه ها، دارای پیشینه‌ای بیش از ۴۰ هزار سال است که حکایت از تاریخ ۴۰ هزار ساله زندگی در این دیار دارد.

بیش از ۲۵۰ غار مسکونی و پناهگاه صخره‌ای نظیر غار‌های پاسنگر گنجی قمری، یافته، کوگان، گر ارجنه و غار شگفت انگیز کلماکره در نقاط مختلف لرستان، جلوه‌ای خاص و دیدنی به این دیار بخشیده است.

پنج هزار اثر باستانی منحصر‌به‌فرد و سه هزار و ۲۰۰ اثر باستانی ثبت شده در فهرست آثار ملی نیز بخشی از تاریخ و فرهنگ کهن لرستان است و بنا‌های تاریخی شگفت انگیز همچون قلعه فلک الافلاک، پل شکسته، گرداب سنگی، سنگ نبشته و مناره آجری از دیگر بنا‌هایی است که در خرم آباد مرکز لرستان از عهد ساسانی و پیش از آن در این سرزمین همچون گوهری گرانبها زینت بخش غنای فرهنگی و تاریخی استان می‌باشد.

از میان آثار تاریخی برجای مانده در لرستان کاروانسراها، راویان حکایت‌های ناگفته از تاریخ و مسافران شمال به جنوب ایران هستند که یادگاری کهن از فرهنگ و جغرافیای این استان به شمار می‌روند و منزل به منزل روایتگر تاریخ نهفته در این مرز و بوم هستند.

سرزمین لرستان، علاوه بر بهره گیری از ظرفیت‌های منحصر‌به‌فرد گردشگری در مسیر شاهراه ترانزیتی شمال به جنوب کشور قرار دارد که این موقعیت جغرافیایی از گذشته‌های دور تاکنون این استان را به معبری برای اقوام مختلف تبدیل کرده است.

در این راستا یکی از آثار و جاذبه‌های تاریخی قابل توجه در این استان وجود کاروانسرا‌هایی است که به طور منظم هر ۶ و نیم فرسخ یک کاروانسرا برای اقامت و استراحت مسافران در دوره صفوی ساخته شده است و اکنون پس از گذشت سالیان، وجود کاروانسراها، هر کدام دریچه‌ای به تاریخ کهن و تمدن مردمان این دیار مهمان نواز شده است.

از مهمترین این کاروانسرا‌ها می‌توان به کاروانسرای میرزا سیدرضا در مرکز شهر خرم آباد، قلارزه (قلعه رزمان یا رزمانان)، میشوند، قلعه نصیر، چمشک و گوشه شهنشاه نام برد که بیش از ۵۰ درصد از این کاروانسرا‌ها به ثبت ملی رسیده‌اند.

کاروانسرا‌های ۱۱ گانه لرستان در مسیر ۲ پایتخت بزرگ تاریخی ایران

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان پیش از این گفت: لرستان در مسیر جاده راه شاهی شوش به همدان به عنوان ۲ پایتخت بزرگ تاریخی ایران قرار گرفته است که در دوران هخامنشی شوش پایتخت گرمسیری و همدان پایتخت سردسیری ییلاقی بود.

عطا حسن پور با بیان اینکه حد فاصل بین سرزمین‌های تفت و فلات خوزستان رشته کوه‌های زاگرس هستند، اظهار داشت: لرستان حد مرز این سرزمین‌ها به شمار می‌رود و در گذشته که هخامنشیان دارای چاپارخانه بودند کوتاهترین مسیر را برای انتقال اخبار و اطلاعات انتخاب می‌کردند، راه اصلی که کاروان‌ها و درشکه شاهی از آن عبور می‌کرد بین النهرین بود بنابراین کوهستان‌های استان، بهترین مسیر برای انتقال اخبار و عبور پیک‌ها بود و کاروانسرا‌های کنونی لرستان بعنوان چاپارخانه مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

وی ادامه داد: از طرفی مرغزار‌های لرستان و شرایط آب و هوایی این استان مسیر مناسبی برای عبور چاپار‌ها و استراحت اسب‌های آنان بود که این مزیت‌های لرستان باعث شد تا مسیر چاپارخانه‌های لرستان از زمان هخامنشیان تا دوران اسلامی مورد استفاده قرار گیرد.

وی عنوان کرد: در دوره‌های بعدی مسیر شاهی دیگری برای عبور کاروان و سپاهیان ایجاد شد که با ساختن پل‌های تاریخی لرستان از جمله زال، گاومیشان، سیاه پله و شاپوری، بیشتر مورد استفاده قرار گرفت و چاپارخانه‌های لرستان در دوره اسلامی تبدیل به کاروانسرا‌های بزرگ شد.

وی افزود: در طول مسیر حوزه فرهنگی لرستان قدیم اولین کاروانسرا، با نام قلعه زره در اندیمشک کنونی قرار دارد و دومین کاروانسرا بعنوان چارتا شناخته می‌شود.

حسن پور گفت: کاروانیان پس از عبور از گردنه معروف کیالان به ترتیب کاروانسرا‌های سروگل، میشوند، بوکان و دهلیج را پشت سر می‌گذاشتند و در این میان از کاروانسرا‌های قلعه نصیر، چمشک، شهنشاه، میرزا سید رضا، چغلوندی و بروجرد (سرای حافظی کنونی) مسیر خود را طی می‌کردند.

کاروانسرای تاریخی گوشه شهنشاه، یادگاری از دوره صفوی

کاروانسرای صفوی گوشه شهنشاه در ۲۰ کیلومتری غرب خرم‌آباد با واگذاری به بخش خصوصی و اجرای طرح مرمت و ساماندهی، آماده تبدیل به مرکز اقامتی و پذیرایی شده است تا فصل تازه‌ای از ظرفیت‌های گردشگری در لرستان آغاز شود.

کاروانسرای تاریخی گوشه شهنشاه، یادگاری از دوره صفوی، در مجاورت بقعه شجاع‌الدین خورشید و در روستای گوشه شهنشاه واقع در ۲۰ کیلومتری غرب خرم‌آباد قرار دارد که گورستان تاریخی، درختان کهنسال ثبت ملی و باغ‌های انار این منطقه، یکی از ظرفیت‌های شاخص گردشگری تاریخی لرستان به شمار می‌رود.

این کاروانسرا از آثار برجای‌مانده عصر صفوی می باشد که به دلیل همجواری با آرامگاه شجاع‌الدین خورشید، از امرای لر کوچک، به «شهنشاه» شهرت یافته و ۱۶ شهریور ۱۳۷۶ با شماره ۱۹۲۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

ساختمان کاروانسرا دارای ۱۶ اتاق و صحنی به مساحت حدود ۳۰۰ مترمربع است، بخش پشتی بنا در گذشته برای نگهداری چهارپایان استفاده می‌شد و بخش جلویی با اتاق‌های ۹ مترمربعی، محل استراحت کاروانیان و مسافران بوده است.

معماری منحصر‌به‌فرد تاریخی کاروانسرا‌های لرستان

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان گفت: مسیر کاروانسرا‌های استان از هزاران سال پبش تاکنون مسیر ایل راه کوچ عشایر است و عشایر لرستان، همدان، ترکاشوند و بالاگریوه از آن عبور می‌کنند.

وی با بیان اینکه لرستان یکی از کهن‌ترین ایل راه‌های باستانی ایران است ادامه داد: کاروانسرا‌های لرستان علاوه بر قدمت تاریخی و کاربرد‌های مهم در طول تاریخ این استان دارای ویژگی‌های معماری خاص و منحصر‌به‌فرد هستند.

کاروانسرای چمشک که مربوط به دوره صفویه (شاه عباس اول) بوده و به شماره ۲۱۱۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده، تنها کاروانسرایی است که سه حیاط دارد و دومین منزل از خرم ‎آباد به خوزستان است که پس از آن کاروانسرا‌های قلعه نصیر، چارتا و قلعه رزه واقع شده ‎اند.

وی با بیان اینکه این کاروانسرا در دامنه کوه شخسک در مسیر راه باستانی شاپور خواست به خوزستان در روستای پشت تنگ چشمک واقع شده است اظهار داشت: پلان آن تقریبا مربع و در ساخت آن از سنگ، آجر و ملات گچ استفاده شده است.

حسن پور افزود: ناودان‌های آن از سنگ و دارای بارویی با کنگره‌های نیم دایره تزئینی است و صحن آن ۱۲ ×۲۵ متر که ۱۵ رواق اطراف آن را احاطه نموده، شکل اصلی بنا به صورت چهارضلعی است و ارتفاع آن به پنج متر می‌رسد همچنین دارای ۱۲ اتاق و از ۲ قسمت ساخته شده که قسمتی برای سکونت کاروانیان، قسمتی دیگر جهت نگهبانان و بخش نیز جهت نگهداری چهارپایان مورد استفاده قرار گرفته است.

وی ادامه داد: حصاری با چهار برج دور تا دور کاروانسرا وجود داشته که بقایای آن باقی مانده است، در مجموع کاروانسرای چمشک دارای ۱۹ اتاق،۲ اصطبل و سه حیاط می‌باشد که هر اتاق از ۲ بخش تشکیل شده، بخش پشتی برای نگهداری حیوانات و بخش جلو برای اقامت کاروانیان بوده است.

وی گفت: کاروانسرای چمشک در کنار آزادراه خرم آباد- پل زال قرار دارد و دارای ظرفیت منحصر‌به‌فرد ژئوتوریسم است که در ۶ کلیومتری این اثر تاریخی غار دستکند کوگان، مناطق گردشگری چم در آسیاب و کدیر قرار دارند.

چمشک" تنها کاروانسرای دارای سه حیاط مجزا در ایران است

کاروانسرای "چمشک" لرستان، منزلگاهی در گذر تاریخ و تمدنی کهن با معماری خاص و منحصر به فرد، راوی قصه های شبانگاهی کاروانیان در زیستگاه باستانی و فرهنگ غنی دیار لرستان است که به فهرست جهانی یونسکو پیوست.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری لرستان می گوید: با توجه به ظرفیت های غنی لرستان در حوزه آثار تاریخی به ویژه کاروانسراهای ۱۱ گانه، چشمک در فهرست جهانی یونسکو به ثبت رسید ، چراکه این اثر تاریخی با شاخص های تاریخی ، معماری و ویژگی های انسانی منحصر به فرد به شمار می رود.

"عطا حسن پور" افزود: کاروانسراها در گذشته دارای کارکردهای فرهنگی و امنیتی بوده و در دوره شاه عباس صفوی با رسمیت مذهب شیعه در ایران ایجاد شدند ، در این دوره بیش از یک هزار کاروانسرا ساخته شد که از این مجموع ۱۱ کاروانسرا در محدوده لرستان قرار دارد.

وی با بیان اینکه این کاروانسراها در حوزه فرهنگی لرستان قدیم قرار دارند، اظهار داشت: نخستین کاروانسرای این استان در بروجرد قرار دارد که ۱۰ کاروانسراهای دیگر به مسافت ۳۰ کیلومتر و به اصطلاح "یک منزل" به ترتیب در چغلوندی با نام "کاروانسرا"،" میرزا صیدرضا"،" شهنشاه"، "چمشک"، "قلعه نصیر"، "آبسرد"، "میشوند"، "سروگل"،" چارتا" و" قلعه رزه "در گذشته ایجاد شده اند.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری لرستان با اشاره به اینکه کاروانسراها در گذشته علاوه بر اینکه مکان استراحت مسافران بوده اند، محل کسب درآمد نیز به شمار می رفتند، ادامه داد: کاروانسراهای لرستان بیشتر در مسیر کاروان های زیارتی حج و عتبات عالیات قرار داشتند که به همین دلیل ایجاد امنیت در این مکان ها بسیار مهم بوده است.

حسن پور با تاکید بر اینکه کاروانسراها در معماری ایرانی جایگاه خاصی دارند، یادآور شد: کاروانسراهای لرستان در طبقه کاروانسراهای کوهستانی قرار دارند و دارای معماری و ویژگی های منحصر به فرد هستند.

وی با بیان اینکه یکی از کاروانسراهای شاخص لرستان کاروانسرای چمشک است گفت: این کاروانسرا دارای سه حیاط مجزا، میل های راهنمای سنگی، محل های نگهبانی، استراحت و نماز است، به گونه ای که همچنان نمازخانه این اثر پابرجاست.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری لرستان افزود: کاروانسرای چمشک در مسیر آزادراه پل زال و در مجاورت رودخانه چمشک قرار دارد و از طرفی در میانکوه پلدختر و کنار جاده ایل راه باستانی عشایری لرستان و در نزدیکی غار تاریخی کوگان قرار دارد.

حسن پور با بیان اینکه کاروانسرای "چمشک" دومین اثر ثبت شده این استان در فهرست جهانی است ، افزود: در راستای حفاظت هر چه بیشتر از کاروانسرای تاریخی "چمشک" بعنوان اثری ثبت شده در فهرست جهانی در نخستین قدم پایگاه میراث جهانی در کشور تشکیل خواهد شد و یکی از نمایندگی های این پایگاه لرستان است.

وی اضافه کرد: مرمت این اثر تاریخی به شکل ویژه پیگیری و انجام خواهد شد، بطوریکه مرمت این اثر طبق منشورهای جهانی و بین المللی( آتن و ونیز) و زیر نظر ارزیابان یونسکو انجام خواهد شد.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری لرستان اظهار داشت: همچنین در حوزه واگذاری این اثر نیز براساس تمام معیارهای مدنظر یونسکو اقدام خواهد شد که این اثر سالانه توسط ارزیابان یونسکو بازدید می شود.

حسن پور عنوان کرد: ۲۶ شهریورماه ۱۴۰۲ در چهل و هفتمین نشست کمیته میراث جهانی در شهر ریاض عربستان پرونده کاروانسراهای ایرانی به عنوان بیست و هفتمین اثر تاریخی ایران در فهرست جهانی به ثبت رسید.

وی با اشاره به اینکه کاروانسرای چمشک به عنوان یکی از مجموعه‌های شگرف آثار معماری ایرانی ثبت شده است، اظهار داشت: این اثر تاریخی لرستان که دوازدهم مهرماه سال ۱۳۷۷ به شماره ۲۱۱۹ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده در آستانه ۲۵ سالگی ثبت ملی خود، در فهرست جهانی جای گرفت.

وی افزود: کاروانسرای" چمشک" در دهستان میانکوه شرقی، بخش معمولان شهرستان پلدختر قرار دارد و رودخانه موسوم به چمشک در ضلع غرب و جنوب غرب این بنای تاریخی در جریان است و آزادراه خرم‌آباد به پل زال از فاصله ۲۳۰ متری غرب کاروانسرا می‌گذرد.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری لرستان اظهار داشت: همچنین روستای زیرتنگ چمشک در فاصله یک کیلومتری جنوب روستا واقع شده و این روستا در گذشته در شرق کارونسرا و به فاصله کمی قرار داشته است ، کاروانسرای چمشک دومین منزل از خرم آباد به سمت خوزستان است که پس از آن کاروانسراهای قلعه نصیر، آوسر، می‌شوند، چارتا و قلعه رزه واقع شده‌اند.

"چمشک" کاروانسرایی با معماری سنگی و آجری

حسن پور گفت: عصر طلایی ایجاد کاروانسراهای ایران متعلق به دوره صفوی است و رونق تجارت داخلی و خارجی و اهمیت دادن به راه‌ها و شهرهای زیارتی باعث شد کاروانسراهای زیادی در این گونه جاده‌ها ساخته شود.

وی اظهار داشت: تحولات زیادی در فرم و پلان کاروانسراها طی این دوره ایجاد شد، بطوریکه در مواقعی کاروانسراها از فرم کلاسیک خود که معمولاً تا این دوره به صورت چهار ضلعی منظم (مربع یا مستطیل) ساخته می شد خارج و فرم‌های چند ضلعی منظم و گاهی نامنظم و حتی پلان‌های دایره‌ای را به خود اختصاص داد.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری لرستان افزود: از تحولات این دوره می‌توان به گسترش حیاط و ایجاد فضای تجمعی عمده در اصطبل‌ها اشاره کرد.

حسن پور افزود: کاروانسرای چمشک در مسیر یکی از سه راه تاریخی خوزستان به لرستان قرار دارد که نخستین راه از مسیر جایدر به فاصله ۱۰ منزل، راه دوم از رودخانه زال گذشته و در مسیر کوه کیالان و دهلیز ادامه مسیر داده و به فاصله هشت منزل و راه سوم از میان کوه‌ها گذشته و به فاصله چهار منزل (کاروانسرای چمشک در منزل دوم این راه قرار گرفته است) و ۲ شهر دزفول را به خرم‌آباد متصل می‌کرد.

وی اظهار داشت: همچنین نوع پلان، تکنیک ساخت و قرارگیری در مسیر چاپاری، انتساب این کاروانسرا را به دوره صفوی مشخص می کند.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری لرستان عنوان کرد: کاروانسرای چمشک با طول ۴۷.۵ متر و عرض ۴۳ متر با پلانی مستطیل‌شکل در جهت شمالی - جنوبی احداث شده و این بنای تاریخی دارای ۱۹ اتاق، ۲ اصطبل و سه صحن و با ارتفاع سه‌ متر احداث شده است.

حسن پور افزود: ورودی بنا با عرض ۲.۳ متر در ضلع جنوبی آن واقع شده و این ورودی با طاق هلالی و با مصالح آجر و گچ مسقف شده است.

وی با بیان اینکه با عبور از ورودی و طی کردن راهرویی به طول ۲۱ متر به حیاط اصلی این کاروانسرا وارد شده و در طرفین راهرو چهار اتاق در اندازه های مختلف قرار گرفته است، اظهار داشت: در پشت این اطاق‌ها و در ۲ جهت شرق و غرب ۲ صحن با ابعاد مساوی ۱۱.۷ در ۱۰.۵۲ متر واقع و در جداره شمالی حیاط شرق، فرورفتگی‌هایی برای بستن چارپایان تعبیه شده است.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری لرستان ادامه داد: همچنین در شمال این ۲ حیاط،۲ اصطبل با کشیدگی شرقی - غربی و در ابعاد ۱۱.۳ در ۳.۱ متر قرار گرفته که این ۲ اصطبل بوسیله طاق آهنگ آجری مسقف شده است.

حسن پور افزود: پس از طی کردن راهرو ورودی، حیاط اصلی و بزرگ‌ترین حیاط کاروانسرا قرار دارد که به شکل مستطیل و با کشیدگی شرقی - غربی در ابعاد ۲۸.۹ در ۱۹.۲۵ ساخته شده است.

وی اظهار داشت: در اطراف این صحن ۲ فضای کشیده با طاق آهنگ احداث شده است و فضای سمت غربی که بزرگتر بوده در ابعاد ۲۴.۷ در ۴.۶ متر و فضای شرقی ۲۰.۵×۴.۶ متر بنا شده و کشیدگی این دو فضا در جهت شمالی-جنوبی و هم راستا با پلان کلی کاروانسرا است.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری لرستان با بیان اینکه در ضلع شمالی حیاط، هفت اتاق و در ضلع جنوبی آن شش فضا جهت استراحت مسافران با ابعاد ۴.۳ در ۳.۳ متر و ابعاد مساوی ساخته شده است ادامه داد: ورودی این اتاق‌ها با طاق هلالی‌شکل آجری تزیین و سقف این فضاها به صورت گنبدی آجرپوش، احداث شده است.

حسن پور گفت: حصار پیرامونی این کاروانسرا در حدود ۶ متر بوده که در جداره آن گشودگی‌هایی برای نگهبانی و دید به بیرون از بنا تعبیه شده است و هدایت آب پشت بام کاروانسرا از طریق ناودان‌های سنگی نصب شده صورت می‌گیرد ، در گذشته در ضلع شمال شرق کاروانسرا، پلکانی برای دسترسی به بام وجود داشته که در مرور زمان تخریب شده است.

وی تاکید کرد: سه صحن مجزا در بنای این کاروانسرا موجود بوده که به نوعی می‌توان گفت تنها کاروانسرای سه صحنی در ایران است و عمده مصالح برای ساخت این بنای تاریخی در دیوارها سنگ و گچ و در سقف و طاقهای کاروانسرا از آجر استفاده شده است.

کاروانسرا‌های لرستان ثبت جهانی می‌شوند

وی بیان کرد: اکنون در حوزه فرهنگی لرستان از مجموع ۱۱ کاروانسرای استان ۹ کاروانسرا با اقدامات اخیر ثبت جهانی کاروانسرا‌های ایران توسط یونسکو بصورت زنجیره‌ای باغات، کلیسا‌ها و قنات‌ها در حال مطالعه و ارزیابی هستند.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری لرستان اظهار داشت: با ارزیابی‌های انجام شده در این راستا کاروانسرا‌های شهنشاه، میرزاسید رضا، چمشک، قلعه نصیر و میشوند مورد مطالعه و ارزیابی قرار گرفتند که یکی از شروط ثبت جهانی کاروانسرا‌ها نداشتن معارض محلی است، اما متاسفانه کاروانسرا‌های میشوند و قلعه نصیر دارای مشکلاتی هستند.

حسن پور بیان کرد: با پیگیری‌های انجام شده، کاروانسرای چمشک در فهرست ثبت میراث جهانی قرار گرفته و مراحل انجام آن به سرعت در حال پیگیری است که تا سال آینده تکمیل خواهد شد.

وی با بیان اینکه ساخت و ساز‌هایی در اطراف و داخل کاروانسرا‌های قلعه نصیر و میشوند انجام شده است ادامه داد: این آثار تاریخی مرمت شده‌اند و تلاش می‌شود در راستای حفظ و نگهداری آنها، با تغییر کاربری مانع از تخریب این آثار شویم.

حسن پور با تاکید بر اینکه کاروانسرا‌های تاریخی لرستان ظرفیتی برای توسعه گردشگری هستند افزود: در بافت تاریخی شهر خرم آباد علاوه بر وجود خانه‌های متعدد تاریخی، ۱۱ کاروانسرا وجود دارد که در فهرست موقت ثبت جهانی قرار دارند که در تلاش هستیم این تعداد کاروانسرا طی سال آینده به صورت زنجیره‌ای ثبت جهانی شود که کاروانسرای چشمک و گوشه شهنشاه در اولویت قرار دارند.