باشگاه خبرنگاران جوان، اعظم پورکند - چین از یک مسیر جدید کشتیرانی در اقیانوس منجمد شمالی خبر داده است؛ مسیری که در بحبوحه بحران خاورمیانه و اختلال در آبراه‌های حیاتی، از جمله تنگه باب‌المندب در ورودی دریای سرخ، می‌تواند راهی برای تسهیل تجارت جهانی باشد.

شرکت‌های کشتیرانی طی سال‌های اخیر بیش از پیش به مسیرهای جایگزین از طریق قطب شمال علاقه‌مند شده‌اند؛ زیرا درگیری‌هایی مانند جنگ آمریکا با ایران، مسیرهای حیاتی همچون دریای سرخ را با محدودیت مواجه کرده است.

یکی از پاسخ‌های احتمالی به این وضعیت، «جاده ابریشم یخی» جدید چین است. این مسیر از نینگبو در سواحل شرقی چین آغاز می‌شود، از مدار قطب شمال و در امتداد مسیر دریای شمالی روسیه عبور می‌کند، سپس به سمت جنوب در دریای شمال ادامه می‌یابد و در نهایت به فلیکس‌ستو در شرق انگلستان می‌رسد.

در هفته‌های اخیر، تنگه باب‌المندب که نقطه اصلی عبور کشتی‌ها به دریای سرخ در سواحل یمن است، برای بسیاری از کشتی‌ها به مسیری ممنوعه تبدیل شده است؛ زیرا انصارالله یمن، کشتی‌های مرتبط با عربستان سعودی را هدف قرار می‌دهند. این وضعیت تردد کشتی‌ها به مقصد یا از مبدأ کانال سوئز را مختل کرده است؛ آبراه حیاتی که غرب آسیا را به اروپا متصل می‌کند.

اما آیا مسیر جدید چین در قطب شمال می‌تواند جایگزینی پایدار برای مسیرهای موجود باشد و چه تأثیری بر توازن قدرت در تجارت بین‌المللی خواهد داشت؟

مسیر دریایی جدید چین در قطب شمال کجاست؟

هفته گذشته، شرکت کشتیرانی کانتینری چینی Sea Legend که در تجارت بین‌المللی با شمال آفریقا و ترکیه تخصص دارد، رسماً مسیر جدیدی را که به نام مسیر تاریخی جاده ابریشم چین به اروپا، «جاده ابریشم یخی» نامیده است، معرفی کرد.

این شرکت در اکتبر سال گذشته یک سفر آزمایشی در این مسیر انجام داد. بر اساس گزارشی که خبرگزاری شین‌هوا در آن زمان منتشر کرد، این سفر ۲۰ روز طول کشید؛ زمانی که در مقایسه با حدود ۴۰ روز برای مسیر کانال سوئز و حدود ۵۰ روز برای مسیر اطراف دماغه امید نیک در جنوب آفریقا، مزیت قابل‌توجهی محسوب می‌شود.

پس از این سفر آزمایشی، لی شیائوبین، مدیر ارشد عملیاتی شرکت Sea Legend، گفت این مسیر به‌ویژه برای محموله‌های حساس به گرما و کالاهایی که حمل سریع آن‌ها اهمیت دارد، مانند باتری‌های لیتیوم-یون و محصولات فتوولتائیک، مناسب است؛ زیرا دمای پایین‌تر و مسافت نسبتاً کوتاه‌تری دارد.

آیا این مسیر می‌تواند جایگزینی برای کانال سوئز باشد؟

تغییرات اقلیمی موجب ذوب قابل‌توجه یخ‌های قطب شمال شده است. این روند اگرچه تهدیدهای جدیدی مانند سیل و بلایای طبیعی ایجاد کرده، اما هم‌زمان امکان استفاده از مسیرهای جدید کشتیرانی را نیز افزایش داده است.

بر اساس مطالعه‌ای که پژوهشگران دانشگاه ساوتهمپتون بریتانیا در ماه ژوئیه منتشر کردند، وسعت یخ دریایی قطب شمال در اوج زمستان، یعنی بین فوریه و مارس، از سال ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ حدود ۵.۸ درصد کاهش یافته است؛ بزرگ‌ترین کاهش ثبت‌شده تاکنون.

با این حال، ایجاد مسیرهای کشتیرانی آزاد و دائمی در این منطقه با موانع متعددی روبه‌روست.

یخ زمستانی مانع عبور است

اگرچه مسیر جدید چین در قطب شمال می‌تواند زمان سفر میان چین و اروپا را تقریباً به نصف کاهش دهد، اما در حال حاضر تنها در ماه‌های گرم‌تر تابستان در نیمکره شمالی که میزان یخ کمتر است، قابلیت استفاده دارد.

دیلن لو، دانشیار برنامه سیاست عمومی و امور جهانی در دانشگاه فناوری نانیانگ سنگاپور، به الجزیره گفت این مسیر فعلاً مکملی فصلی برای سایر مسیرهای اصلی کشتیرانی محسوب می‌شود.

او گفت: «این مسیر به زمان ذوب شدن یخ‌ها وابسته است و همین مسئله عدم قطعیت ایجاد می‌کند.»

او همچنین افزود که مسیرهای کشتیرانی قطب شمال از سوی گروه‌های زیست‌محیطی نیز بیش از پیش مورد انتقاد قرار گرفته‌اند، زیرا ممکن است به تشدید روند ذوب یخ‌ها کمک کنند.

خطرات ژئوپلیتیکی و دسترسی محدود

تحلیلگران همچنین به مسائل ژئوپلیتیکی اشاره می‌کنند که احتمالاً بر این مسیر تأثیر خواهد گذاشت.

«جاده ابریشم یخی» چین از مسیر دریای شمالی روسیه (NSR) عبور می‌کند؛ مسیری که بیش از یک دهه است یکی از محورهای مهم کشتیرانی تجاری در منطقه به شمار می‌رود.

با این حال، بر اساس تحلیل شرکت بیمه تجاری Allianz Commercial، سال گذشته تنها ۲۳ کشتی کانتینری از این مسیر عبور کردند؛ این رقم در سال ۲۰۲۴، ۱۵ کشتی بود.

مجوز عبور از مسیر دریای شمالی توسط اداره مسیر دریای شمالی صادر می‌شود؛ نهادی که زیر نظر شرکت هسته‌ای دولتی روسیه، روس‌اتم، فعالیت می‌کند.

در سال ۲۰۱۷، زمانی که چین به دنبال افزایش تجارت در قطب شمال بود، شی جین‌پینگ به دیمیتری مدودف، نخست‌وزیر وقت روسیه، گفت چین باید مسیر دریای شمالی را به‌صورت مشترک توسعه دهد و مورد استفاده قرار دهد. اما پس از آغاز جنگ روسیه علیه اوکراین در سال ۲۰۲۲ بود که پکن دسترسی بیشتری به مسیرهای تجاری روسیه پیدا کرد.

ویلیام یانگ، تحلیلگر ارشد امور شمال شرق آسیا در گروه بین‌المللی بحران، گفت: «از آنجا که روسیه کنترل کشتیرانی در مسیر دریای شمالی را در اختیار دارد، چین در حال حاضر تنها کشوری است که واقعاً می‌تواند از این مسیر به‌عنوان جایگزینی برای تنگه هرمز یا کانال سوئز استفاده کند.»

او به الجزیره گفت: «از آنجا که تقریباً تمام کشتی‌هایی که تاکنون برای حمل‌ونقل از مسیر دریای شمالی استفاده کرده‌اند، ناوگان‌های سایه روسیه بوده‌اند که با تحریم‌های شدید بین‌المللی مواجه هستند، عبور از این مسیر می‌تواند برای سایر کشورها نیز خطرات سیاسی ایجاد کند.»

مسیر جدید چه منافعی برای چین دارد؟

یانگ گفت اگر چین بتواند مسیر دریای شمالی را به جایگزینی مؤثر برای دریای سرخ و کانال سوئز تبدیل کند، این امر در شرایط اختلال کنونی در کشتیرانی جهانی ناشی از بحران خاورمیانه، می‌تواند مزیت اقتصادی منحصربه‌فردی برای پکن و شرکت‌های کشتیرانی چینی ایجاد کند.

او افزود چین همچنین می‌تواند از افزایش فعالیت‌های تجاری خود در مسیر دریای شمالی برای گسترش حضورش در منطقه قطب شمال استفاده کند؛ هدفی راهبردی که پکن چندین دهه است دنبال می‌کند.

با این حال، یانگ تأکید کرد که در عمل، احتمال تبدیل شدن مسیر دریای شمالی به یک جایگزین جهانی و فراگیر برای کانال سوئز همچنان محدود است.

او گفت: «اما احتمال اینکه چین از این مسیر برای تقویت جای پای خود در منطقه قطب شمال استفاده کند، قطعاً در حال افزایش است.»

چرا مسیرهای تجاری قطب شمال در حال گسترش هستند؟

با گرم‌تر شدن زمین در نتیجه تغییرات اقلیمی، دسترسی به منابع عظیم و دست‌نخورده قطب شمال و همچنین مسیرهای کشتیرانی این منطقه آسان‌تر شده است.

کشورهایی مانند آمریکا، کانادا، چین و روسیه نه‌تنها به منابع این منطقه چشم دوخته‌اند، بلکه مسیرهای تجاری آن را نیز دنبال می‌کنند.

سال گذشته، دونالد ترامپ تلاش گسترده‌ای برای به دست آوردن گرینلند انجام داد؛ جزیره‌ای که تصور می‌شود ذخایر عظیمی از فلزات کمیاب دست‌نخورده دارد و از نظر راهبردی نیز میان آمریکای شمالی و اروپا واقع شده است.

روسیه امیدوار است با همکاری چین و افزایش تجارت با آسیا به جای اروپا، تأثیر تحریم‌های غرب را کاهش دهد. در همین حال، مسیر جدید اعلام‌شده از سوی پکن می‌تواند راهی جایگزین برای کشتیرانی باشد و وابستگی چین به تنگه مالاکا و مسیرهای تجاری شمال آفریقا و غرب آسیا را کاهش دهد.

در کنار مسیرهای تجاری چین و روسیه، پیش‌بینی می‌شود گذرگاه شمال‌غربی که از قطب شمال کانادا عبور می‌کند نیز در آینده بیشتر مورد استفاده قرار گیرد و زمان حمل‌ونقل دریایی از شرق آسیا به اروپای غربی را کاهش دهد.

چرا به مسیرهای تجاری جایگزین نیاز است؟

جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران که در ۲۸ فوریه آغاز شد، تهران را به سمت بستن عملی تنگه هرمز به روی تقریباً تمام نفتکش‌ها سوق داد؛ به‌جز تعداد محدودی از کشتی‌ها که ایران آن‌ها را متعلق به «کشورهای دوست» می‌داند.

تنگه هرمز که از آب‌های سرزمینی ایران و عمان عبور می‌کند، یکی از مهم‌ترین مسیرهای کشتیرانی جهان است؛ زیرا تنها مسیر دسترسی تولیدکنندگان نفت و گاز خلیج فارس به آب‌های آزاد محسوب می‌شود.

در شرایط عادی، حدود ۲۰ درصد صادرات جهانی نفت و گاز طبیعی مایع‌شده (LNG) از این تنگه عبور می‌کند. علاوه بر انرژی، کودهای شیمیایی و داروهای حیاتی نیز از این مسیر منتقل می‌شوند؛ موضوعی که بر بخش‌های بهداشت و کشاورزی در سراسر جهان تأثیر می‌گذارد.

تنگه باب‌المندب نیز با تهدید مواجه است. این تنگه دریای سرخ را به خلیج عدن متصل می‌کند و بیش از ۱۰ درصد تجارت جهانی نفت از آن عبور می‌کند.

در هفته‌های اخیر، انصارالله یمن حملاتی را علیه کشتی‌های مرتبط با عربستان سعودی که وارد دریای سرخ یا از آن خارج می‌شوند، انجام داده‌اند. باب‌المندب ورودی جنوبی دریای سرخ است؛ دریایی که به کانال سوئز متصل می‌شود.

اختلال در این دو تنگه حیاتی باعث شده تجارت جهانی و بازارهای انرژی وارد بحران شوند و رهبران جهان برای یافتن راه‌حل تلاش کنند.

آیا مسیر جدید چین می‌تواند توازن قدرت در تجارت جهانی را تغییر دهد؟

مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، اوایل ماه جاری در گفت‌وگو با شبکه فاکس‌نیوز، احتمال یک تغییر ژئوپلیتیکی دائمی در خارج از تنگه هرمز را مطرح کرد.

او گفت کشورهای منطقه اکنون درک کرده‌اند که ایران، که بر حفظ کنترل خود بر این آبراه راهبردی تأکید دارد، یک تهدید فعال محسوب می‌شود و این وضعیت نیازمند تغییر گسترده در نحوه انتقال کالاهای انرژی به بازارهای جهان است.

اما لو، تحلیلگر سنگاپوری، معتقد است اگرچه کشورهایی مانند چین به دنبال مسیرهای جایگزین برای انتقال کالا هستند، بعید است این مسیرها در آینده نزدیک به تغییر در توازن قدرت جهانی در تجارت بین‌المللی منجر شوند.

او گفت: «مسیر چین فعلاً یک راهکار پوششی و جایگزین برای کاهش ریسک است، نه یک چرخش کامل یا جایگزین واقعی؛ زیرا از قابلیت پیش‌بینی مسیرهای دریایی سنتی برخوردار نیست.»

او افزود: «این یک مسیر جایگزین است، اما برای ارزیابی امکان‌پذیری آن از نظر زیست‌محیطی، مالی و قابلیت اطمینان، به زمان بیشتری نیاز داریم. این تحول به‌تنهایی به‌طور ناگهانی توازن قدرت جهانی را تغییر نخواهد داد.»

با این حال، الخاندرو ریس، استاد مدعو گروه سیاست و مدیریت عمومی دانشگاه هنگ‌کنگ، معتقد است تأثیر ژئوپلیتیکی این مسیر می‌تواند بسیار گسترده‌تر باشد.

او به الجزیره گفت: «چین از سال ۲۰۱۳ به‌عنوان ناظر در شورای قطب شمال حضور داشته و علاقه این کشور به منطقه سابقه‌ای طولانی دارد. کشتیرانی منظم، به این حضور یک بُعد اقتصادی عملی‌تر می‌دهد.»

او افزود که این مسئله، منطقه قطب شمال را به شکل مستقیم‌تری وارد رقابت میان قدرت‌های بزرگ می‌کند.

شورای قطب شمال یک مجمع بین‌دولتی برای تقویت همکاری، هماهنگی و تعامل میان کشورهای واقع در قطب شمال و پیرامون آن است. اعضای کامل آن عبارت‌اند از کانادا، دانمارک، فنلاند، ایسلند، نروژ، روسیه، سوئد و آمریکا.

ریس خاطرنشان کرد که با توجه به تأکید دولت ترامپ بر برتری آمریکا در نیمکره غربی، گسترش کریدور چین و روسیه در سراسر قطب شمال احتمالاً توجه واشنگتن را به خود جلب خواهد کرد.

او همچنین به بُعد اروپایی و ناتو در این مسئله اشاره کرد و گفت هفت کشور از هشت عضو شورای قطب شمال، عضو ناتو هستند.

در فوریه ۲۰۲۶، ناتو مأموریت نظامی موسوم به «نگهبان قطب شمال» (Arctic Sentry) را با هدف مقابله با تهدیدهای ادراک‌شده از سوی روسیه و چین در این منطقه آغاز کرد.

ریس گفت: «اروپا می‌تواند از مسیر کوتاه‌تر به آسیا سود ببرد، اما هم‌زمان ممکن است بیش از پیش به یک کریدور کشتیرانی وابسته شود که روسیه آن را کنترل می‌کند.»

با این حال، او انتظار ندارد قطب شمال جایگزین کانال سوئز شود.

ریس در پایان گفت: «این منطقه فقط به یک مسیر دیگر برای اتصال آسیا و اروپا تبدیل می‌شود؛ و همچنین به عرصه‌ای دیگر برای رقابت میان چین و روسیه از یک سو و آمریکا و متحدان و شرکایش از سوی دیگر.»

منبع الجزیره