فناوری نانو، علمی است که با مهندسی و کنترل مواد در مقیاس یک تا ۱۰۰ نانومتر، امکان طراحی موادی با خواص کاملا متفاوت از نمونه‌های معمولی را فراهم می‌کند؛ نانو، مقیاسی است که در آن رفتار فیزیکی، شیمیایی و زیستی مواد تغییر می‌کند و همین ویژگی، نانو را به یکی از مهمترین فناوری‌های تحول‌ آفرین قرن بیست‌ و یکم تبدیل کرده است، به گونه‌ای که امروزه بسیاری از فناوری‌هایی که در حوزه سلامت، انرژی، محیط زیست، کشاورزی، صنایع پیشرفته، هوافضا، الکترونیک و هوش مصنوعی توسعه یافته‌اند، به‌ طور مستقیم یا غیرمستقیم از ظرفیت‌های فناوری نانو بهره می‌برند.

از این رو فناوری نانو دیگر صرفا یک حوزه پژوهشی نیست، بلکه به یکی از موتورهای محرک اقتصاد دانش‌بنیان جهان تبدیل شده است. از تولید داروهای هدفمند برای درمان سرطان و ساخت واکسن‌ها و سامانه‌های نوین دارورسانی گرفته تا تولید نیمه‌ رساناهای پیشرفته، باتری‌های نسل جدید، سلول‌های خورشیدی با بازده بالا، غشاهای تصفیه آب، مصالح ساختمانی مقاوم، پوشش‌های ضدخوردگی، منسوجات هوشمند و تجهیزات پزشکی، همگی نمونه‌هایی از کاربردهای گسترده این فناوری هستند.

به همین دلیل، کشورهای پیشرو طی دو دهه گذشته سرمایه‌گذاری‌های کلانی در توسعه زیر ساخت‌های علمی، پژوهشی و صنعتی نانو انجام داده‌اند و رقابت جهانی در این حوزه، به یکی از شاخص‌های سنجش توانمندی علمی و فناورانه کشورها تبدیل شده است.

ایران نیز از اوایل دهه ۱۳۸۰ با تدوین یک برنامه ملی، توسعه فناوری نانو را به ‌صورت هدفمند آغاز کرد و توانست با ایجاد شبکه‌ای از دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان و مراکز صنعتی، مسیر توسعه این فناوری را با سرعت قابل توجهی طی کند. نتیجه این سیاست‌گذاری، تربیت هزاران پژوهشگر، انتشار حجم قابل توجهی از مقالات علمی، توسعه صدها شرکت فناور، تولید صدها محصول نانویی دارای تأییدیه و ورود فناوری نانو به حوزه‌هایی همچون پزشکی، داروسازی، نفت، آب، محیط زیست، ساختمان، نساجی، خودرو، کشاورزی و صنایع پیشرفته بوده است. امروز محصولات نانویی ایرانی علاوه بر تأمین بخشی از نیاز داخلی، به بازارهای بین‌المللی نیز راه یافته‌اند و فناوری نانو به یکی از موفق‌ترین تجربه‌های کشور در تبدیل دانش به فناوری، محصول و ثروت تبدیل شده است.

آنچه این مسیر را از بسیاری از تجربه‌های مشابه متمایز کرد، صرفا رشد شاخص‌های علمی یا افزایش تعداد مقالات نبود، بلکه شکل‌گیری یک نگاه راهبردی به علم و فناوری بود؛ نگاهی که علم را نه یک فعالیت صرفاً دانشگاهی، بلکه ابزاری برای اقتدار ملی، استقلال، حل مسائل کشور و خلق ثروت می‌دانست. در این منظومه فکری، فناوری‌های راهبردی همچون نانو باید از آزمایشگاه‌ها فراتر روند، به صنعت و زندگی مردم راه پیدا کنند و به پشتوانه‌ای برای پیشرفت اقتصادی و افزایش قدرت ملی تبدیل شوند.

در میان فناوری‌های نوظهور، فناوری نانو جایگاه ویژه‌ای در منظومه فکری رهبر شهید، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای داشت. ایشان از نخستین سال‌های شکل‌گیری این فناوری در کشور، با نگاهی آینده‌نگر، توسعه آن را یکی از مصادیق حرکت علمی راهبردی جمهوری اسلامی ایران دانستند و همواره بر ضرورت حفظ شتاب علمی، تربیت نیروی انسانی متخصص، ثبات مدیریتی، دور نگه داشتن فضای علم از منازعات سیاسی، حمایت از پژوهشگران و تجاری‌سازی دستاوردهای فناورانه تأکید کردند.

۳ عامل حفظ پیشرفت صنعت نانو

حضرت آیت الله خامنه‌ای، رهبر شهید انقلاب اسلامی در سال ۱۳۹۲ از نمایشگاه دستاوردهای فناوری نانو در حسینیه امام خمینی(ره) به مدت «یک‌ساعت‎ و نیم» بازدید کردند و از نزدیک در جریان تلاش‌ها و پیشرفت‌های علمی دانشمندان و محققان جوان کشور در فناوری نانو قرار گرفتند.

حضرت آیت الله خامنه‌ای سپس در سخنانی در جمع استادان، محققان و دست‌اندرکاران صنعت نانو، پیشرفت‌های بزرگ این صنعت را نمونه و معیاری برای پیشرفت در بخش‌های مختلف کشور خواندند و خاطرنشان کردند: این پیشرفت‌ها نشان می‌دهد که تمرکز یک مجموعه علاقه‌مند، دلسوز و متخصص در زمینه‌ای خاص، پیشرفت‌های محسوس و جهشی را به‌دنبال خواهد داشت. رهبر شهید انقلاب، لازمه تداوم پیشرفت‌ها را «حفظ عوامل پیشرفت» بیان کردند و در ادامه به تبیین عوامل پیشرفت‌های علمی به‌ویژه در صنعت نانو پرداختند.

ایشان، «برنامه‌ریزی دقیق»، «ثبات در مدیریت» و «فرهنگ‌سازی و گفتمان‌سازی به منظور شناسایی و بروز استعدادهای برتر» را از جمله عوامل حفظ پیشرفت‌های صنعت نانو برشمردند و تأکید کردند: یکی دیگر از مهمترین عوامل استمرار پیشرفت‌ها، این است که اجازه ندهید انگیزه‌های سیاسی به درون فضاهای علمی و تحقیقاتی نفوذ کند.

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، «مغرور نشدن» و «قانع نبودن به وضع موجود و پیشرفت‌های حاصل شده» را از دیگر عوامل تداوم حرکت پر شتاب علمی خواندند و افزودند: درست است که امروز سطح استعداد جوانان ایرانی و آهنگ شتاب علمی کشور از متوسط دنیا بسیار بالاتر است و به‌ عنوان نمونه ایران رتبه هفتم دنیا را در صنعت نانو دارد، اما به‌دلیل عقب‌ماندگی تاریخی کشور در زمینه علم، باید رشد علمی با شتاب روزافزون ادامه یابد.

رهبر شهید انقلاب به دشمنی قدرت‌های زورگو با ملت ایران به دلیل منش مستقل سیاسی و اجتماعی و فکری ملت اشاره کردند و گفتند: این دشمنی در عرصه‌های مختلف خود را بروز می‌دهد، بنابراین برای دستیابی به اقتدارِ لازم، باید روز به روز خود را قوی‌تر کنیم.

ایشان با اشاره به ضرورت «هدایت محصولات و دستاوردهای فناوری نانو به سمت تجاری‌سازی و بازار مصرف و تولید ثروت»، خاطرنشان کردند: یکی از عوامل مهم تضمین تداوم پیشرفت‌ها در صنعت نانو این است که مردم، آثار کار علمی و تحقیقاتی شما را در محیط زندگی خود مشاهده کنند.

حضرت آیت الله خامنه‌ای همچنین با اشاره به گزارش‌های موجود از فاصله بودجه دولتی صنعت نانو در ایران در مقایسه با برخی کشورهای دیگر فعال در این فناوری، خطاب به معاون علمی و فناوری رئیس‌جمهور تأکید کردند که به این موضوع، توجه بیشتری شود.

راهبری برنامه ملی نانو با نظارت شخص رهبر شهید

دکتر عماد احمدوند، دبیر ستاد توسعه فناوری نانو و میکرو با اشاره به نقش راهبردی رهبر شهید انقلاب در شکل‌گیری و هدایت برنامه ملی فناوری نانو، گفت: از سال ۱۳۸۴ تا ۱۴۰۴، رهبر شهید انقلاب به‌صورت مستمر نقش راهبری و هدایت برنامه ملی فناوری نانو را بر عهده داشتند. از نخستین جلساتی که برنامه توسعه فناوری نانو به محضر ایشان ارائه شد و بر «تولید ثروت ملی» به‌عنوان هدف اصلی توسعه این فناوری تأکید کردند، تا دیدارها و نمایشگاه‌های سال‌های بعد که در آنها روند پیشرفت این حوزه مورد ارزیابی، حمایت و هدایت قرار گرفت، این همراهی و راهبری به‌صورت مستمر ادامه داشت.

وی با اشاره به دیدار فعالان حوزه نانو با رهبر شهید در سال ۱۳۹۳، افزود: یکی از مهم‌ترین محورهای مورد تأکید ایشان در آن دیدار، ضرورت گفتمان‌سازی در حوزه فناوری و پرورش استعدادهای جوان بود. رهبر شهید همواره بر توسعه فرهنگ علم و فناوری، توجه ویژه به دانش‌آموزان و ایجاد بسترهای مناسب برای شناسایی، شکوفایی و هدایت استعدادهای برتر کشور تأکید داشتند و این موضوع را از الزامات تداوم پیشرفت علمی می‌دانستند.

احمدوند با اشاره به یکی دیگر از محورهای راهبردی مورد تأکید رهبر شهید، اظهار کرد: در دیدار سال ۱۳۹۷، ایشان بر ضرورت ورود جدی فناوری نانو به حوزه کشاورزی تأکید کردند. در آن مقطع، کشاورزی هنوز در زمره اولویت‌های اصلی برنامه ملی فناوری نانو قرار نداشت، اما رهبر شهید با نگاهی آینده‌نگر بر استفاده از ظرفیت این فناوری برای حل مسائل راهبردی کشور در بخش کشاورزی تأکید کردند.

وی ادامه داد: ایشان تصریح کردند که وابستگی کشور به واردات نهاده‌های دامی و برخی محصولات اساسی از کشورهای دیگر، از جمله آمریکا، منطقی نیست و باید با اتکا به توان علمی و فناوری داخلی، برای رفع این وابستگی برنامه‌ریزی شود. پس از این تأکید، توسعه کاربردهای فناوری نانو در بخش کشاورزی به یکی از اولویت‌های مهم برنامه ملی فناوری نانو تبدیل شد و اقدامات گسترده‌ای در این حوزه در دستور کار قرار گرفت.

احمدوند با بیان اینکه فناوری نانو در منظومه فکری رهبر شهید همواره فراتر از یک حوزه علمی و پژوهشی صرف تعریف می‌شد، گفت: ایشان در دیدارهای مختلف با مردم، دانشجویان، نخبگان و مسئولان، همواره از فناوری نانو به‌عنوان یکی از نشانه‌های پیشرفت کشور یاد می‌کردند و آن را بستری برای شکوفایی استعدادهای جوانان، تقویت توان علمی و افزایش اقتدار ملی می‌دانستند.

وی با اشاره به انتخاب رهبر جدید پس از شهادت رهبر انقلاب، افزود: اگرچه فقدان رهبر شهید برای جامعه علمی و فناوری کشور ضایعه‌ای بزرگ و جبران‌ناپذیر است، اما تأکید رهبر جدید انقلاب بر استمرار پیشرفت علمی و توسعه فناوری‌های راهبردی، امیدواری جدی برای ادامه این مسیر و تحقق اهداف ترسیم‌شده ایجاد کرده است.

دبیر ستاد توسعه فناوری نانو و میکرو با اشاره به بیانات رهبر انقلاب به مناسبت روز ملی خلیج فارس، اظهار کرد: در این پیام، فناوری نانو در کنار فناوری‌های زیستی، هسته‌ای و موشکی به‌عنوان یکی از سرمایه‌های ملی کشور معرفی شد. این تعبیر نشان می‌دهد که فناوری نانو در نگاه راهبردی نظام، تنها یک حوزه علمی یا صنعتی نیست، بلکه بخشی از دارایی‌ها و مؤلفه‌های اقتدار ملی جمهوری اسلامی ایران به شمار می‌رود.

وی ادامه داد: وقتی از فناوری نانو به‌عنوان یک سرمایه ملی در کنار دیگر فناوری‌های راهبردی یاد می‌شود، مسئولیت فعالان این حوزه نیز سنگین‌تر خواهد بود. این موضوع بیانگر آن است که توسعه فناوری نانو صرفاً یک برنامه پژوهشی نیست، بلکه مأموریتی ملی برای تقویت توان علمی، فناورانه و اقتصادی کشور محسوب می‌شود.

احمدوند در پایان تأکید کرد: امروز همه فعالان این عرصه، از پژوهشگران، فناوران و شرکت‌های دانش‌بنیان گرفته تا سیاست‌گذاران، مدیران و رسانه‌ها، مسئولیت دارند با تمام ظرفیت در مسیر توسعه فناوری نانو و تقویت مؤلفه‌های اقتدار علمی و فناوری کشور گام بردارند و این مسیر را با همان رویکردی که رهبر شهید بر آن تأکید داشتند، ادامه دهند.

رهبر شهید از ستاد نانو به عنوان یک «خانواده» یاد کردند

دکتر سعید سرکار، رئیس مرکز توسعه فناوری‌های راهبردی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری و نخستین دبیر ستاد توسعه فناوری نانو با تشریح نقش رهبر شهید در هدایت توسعه فناوری‌های راهبردی کشور، گفت: زمانی که یک کشور از اقتدار علمی و فناوری، اقتدار نظامی و اقتدار اقتصادی برخوردار باشد، اقتدار اجتماعی نیز به‌دنبال آن شکل می‌گیرد؛ چراکه مردم امنیت، معیشت و امید به آینده می‌خواهند و تحقق این مؤلفه‌ها زمینه‌ساز افزایش سرمایه اجتماعی خواهد بود.

وی افزود: اگر چهار مؤلفه اقتدار علم و فناوری، اقتدار نظامی، اقتدار اقتصادی و اقتدار اجتماعی در کنار یکدیگر شکل بگیرند، اقتدار دیپلماسی نیز در عرصه بین‌المللی تقویت خواهد شد. در واقع، اقتدار ملی آینده کشور بر پایه مجموعه این مؤلفه‌های اقتدار شکل می‌گیرد.

سرکار با تأکید بر اینکه رهبر شهید به این موضوع اعتقاد عمیق داشتند، اظهار کرد: ایشان این نگاه را صرفاً در حد یک دیدگاه نظری مطرح نمی‌کردند، بلکه شخصاً روند پیشرفت فناوری‌های راهبردی را دنبال می‌کردند. در حوزه فناوری نانو نیز می‌توان گفت سکان هدایت این مسیر، عملاً با راهبری و رهنمودهای ایشان پیش می‌رفت.

وی ادامه داد: به‌طور معمول حداکثر هر سه ماه یک‌بار، گزارش‌های تخصصی و محرمانه‌ای از آخرین پیشرفت‌ها و اقدامات انجام‌شده در حوزه فناوری نانو از ما درخواست می‌شد. این گزارش‌ها به محضر رهبر شهید ارائه می‌شد و ایشان پس از بررسی، رهنمودها و جهت‌گیری‌های لازم را برای ادامه مسیر ارائه می‌کردند.

رئیس مرکز توسعه فناوری‌های راهبردی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری با اشاره به نخستین دیدار مسئولان ستاد نانو با رهبر شهید، گفت: نخستین دیدار ما با ایشان در سال ۱۳۸۴ انجام شد. در حالی که پایه‌گذاری ستاد توسعه فناوری نانو در سال ۱۳۸۲ و در دولت سیدمحمد خاتمی صورت گرفته بود، پس از تغییر دولت و در ابتدای فعالیت دولت دکتر محمود احمدی‌نژاد، برنامه راهبردی توسعه فناوری نانو را برای ارائه به محضر رهبر شهید آماده کرده بودیم.

وی افزود: پس از ارائه برنامه راهبردی، رهبر شهید فرمودند پیش از آنکه درباره برنامه صحبت کنند، اگر کسی پیشنهاد یا نکته‌ای دارد، مطرح کند. در آن جلسه عرض کردم با توجه به تغییر دولت، طبیعی است که هر دولتی تمایل داشته باشد مدیران و نیروهای همسو با سیاست‌های خود را به کار بگیرد.

سرکار ادامه داد: توضیح دادم تیمی که در آن جلسه حضور داشت، دو سال برای تدوین برنامه راهبردی توسعه فناوری نانو وقت صرف کرده است و اگر این تیم تغییر کند، گروه جدید نیز احتمالاً با نگاه و سلیقه متفاوت، ناچار خواهد بود دوباره زمان قابل توجهی را صرف تدوین برنامه‌ای جدید کند؛ موضوعی که به معنای از دست رفتن فرصت‌های ارزشمند برای کشور خواهد بود.

وی تصریح کرد: رهبر شهید در همان جلسه از ستاد توسعه فناوری نانو به‌عنوان یک «خانواده» یاد کردند و بر حفظ انسجام و تداوم فعالیت این مجموعه تأکید داشتند. نتیجه این نگاه راهبردی آن بود که ستاد توسعه فناوری نانو بدون گسست مدیریتی، فعالیت خود را در دولت‌های مختلف ادامه داد و این مجموعه با شش دولت، از دولت سیدمحمد خاتمی، دو دوره دولت محمود احمدی‌نژاد، دو دوره دولت حسن روحانی و ابتدای دولت شهید آیت‌الله سیدابراهیم رئیسی، همکاری و فعالیت مستمر داشت.

سرکار با تأکید بر نقش استمرار راهبری رهبر شهید در توسعه فناوری نانو، گفت: تداوم این تفکر و اراده موجب شد فناوری نانو در کشور به جایگاهی برسد که امروز ایران در بسیاری از شاخص‌های این حوزه، از بسیاری از کشورهای اروپایی، ژاپن و کره‌جنوبی پیشی گرفته است.

نگاه بلندپروازانه مسیر توسعه فناوری نانو را متحول کرد

وی با اشاره به نخستین جلسات تدوین برنامه راهبردی فناوری نانو، افزود: در آن مقطع، بودجه جهانی فناوری نانو حدود هشت میلیارد دلار برآورد می‌شد. ما در برنامه راهبردی اعلام کردیم که هدف‌گذاری کشور دستیابی به یک درصد از سهم جهانی این فناوری است؛ در حالی که آن زمان حتی یک‌دهم درصد از این سهم را نیز در اختیار نداشتیم.

رئیس مرکز توسعه فناوری‌های راهبردی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری ادامه داد: رهبر شهید در همان جلسه از ما پرسیدند چرا هدف یک درصد تعیین شده و نه کمتر یا بیشتر؟ توضیح دادیم که ایران حدود یک درصد جمعیت جهان را در اختیار دارد و بنابراین حداقل باید به سهمی متناسب با جمعیت خود از تولید علم و فناوری نانو دست یابد؛ موضوعی که مستلزم رشدی حدود ۱۰ برابری نسبت به وضعیت آن زمان بود.

وی اظهار کرد: پس از شنیدن این توضیحات، رهبر شهید فرمودند هدف‌گذاری را روی دو درصد قرار دهید. ایشان برای این پیشنهاد دو دلیل مطرح کردند؛ نخست اینکه ایران کشوری بزرگ با جوانانی بسیار مستعد و توانمند است و دوم اینکه ما ظرفیت‌های علمی و انسانی کشور را کمتر از توان واقعی آن برآورد کرده‌ایم.

سرکار با بیان اینکه این نگاه بلندپروازانه مسیر توسعه فناوری نانو را متحول کرد، گفت: در ادامه اجرای برنامه، ایران در حوزه تولیدات علمی نانو حتی به سهمی حدود ۵.۸ درصد از تولیدات علمی جهان دست یافت که دستاوردی قابل توجه و فراتر از هدف اولیه به شمار می‌رفت.

وی افزود: رهبر شهید تنها به تعیین اهداف اکتفا نمی‌کردند، بلکه درباره الزامات تحقق آنها نیز حساسیت ویژه‌ای داشتند. ایشان در همان جلسه درباره میزان سرمایه‌گذاری مورد نیاز سؤال کردند و تأکید داشتند اگر هدف کشور دستیابی به دو درصد از سهم جهانی فناوری نانو است، باید منابع مالی متناسب با این هدف نیز پیش‌بینی شود.

رئیس مرکز توسعه فناوری‌های راهبردی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری خاطرنشان کرد: رهبر شهید با اشاره به بودجه هشت میلیارد دلاری فناوری نانو در جهان، محاسبه کردند که یک درصد این رقم حدود ۸۰ میلیون دلار و دو درصد آن حدود ۱۶۰ میلیون دلار خواهد بود. سپس دستور دادند بررسی شود تا بودجه ستاد توسعه فناوری نانو متناسب با این هدف افزایش یابد؛ به‌گونه‌ای که در آن مقطع، بودجه‌ای در حدود ۱۵۰ میلیارد تومان برای ستاد پیش‌بینی شد که با نرخ ارز آن زمان، معادل حدود ۱۵۰ میلیون دلار بود.

وی ادامه داد: یکی دیگر از نکات مهمی که رهبر شهید بر آن تأکید داشتند، ضرورت بازنگری مستمر در اهداف بود. ایشان می‌فرمودند هر زمان که به اهداف تعیین‌شده دست یافتید، قله‌های جدیدی پیش روی شما نمایان می‌شود و باید برای دستیابی به اهداف بلندتر برنامه‌ریزی کنید.

سرکار با اشاره به روند توسعه فناوری نانو در دو دهه گذشته، گفت: خدا را شاهد می‌گیرم که این مسیر دقیقاً بر اساس همان هدف‌گذاری‌ها و رهنمودها طی شد و ما گام‌به‌گام به اهداف تعیین‌شده نزدیک شدیم. پیشرفت امروز فناوری نانو در کشور، حاصل همان نگاه آینده‌نگر، هدف‌گذاری دقیق و هدایت مستمر رهبر شهید است.

منبع: ایسنا