باشگاه خبرنگاران جوان - قدرت‌ها گاهی برای دوام آوردن، نه از «زور» که از «روایت‌ها» استفاده می‌کنند. مثل آنچه در دوران امام محمد باقر (ع) اتفاق افتاد؛ یک جنگ رسانه‌ای سازمان‌یافته. نبردی برای تحریف حقیقت، مهندسی افکار عمومی و مشروعیت‌بخشی به سلطه‌ای که بدون تغییر ذهن مردم، ادامه نمی‌یافت. گاهی شمشیر زیادی عریان است و به همین خاطر، ناکارآمد. در این حالت، قدرت‌های سلطه‌گر با روایت‌ها سرپا می‌مانند. آنچه از دوران امام محمد باقر (ع) روایت شده، تصویری روشن از یک جنگ رسانه‌ای تمام‌عیار است؛ نبردی برای تغییر ذهن مردم، تحریف حقیقت و مشروعیت‌بخشی به سلطه.

رهبر شهید انقلاب، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، در خطبه‌های نماز جمعهٔ تهران در مرداد ۱۳۶۶ به این موضوع پرداخته‌اند. این بیانات که به مناسبت سالروز شهادت امام محمد باقر (ع) بازنشر شده، روایتی متفاوت از مهم‌ترین مأموریت تاریخی این امام همام ارائه می‌دهد؛ مبارزه با تحریف. در این روایت، تحریف، یک پروژهٔ سازمان‌یافتهٔ سیاسی‌رسانه‌ای برای حفظ قدرت بنی‌امیه و پس از آن بنی‌عباس است. چون اگر جامعهٔ اسلامی با حقایق و مفاهیم واقعی اسلام و حکومت اسلامی آشنا می‌شد، حکومت‌های فاسد، اشرافی و ستمگر را تحمل نمی‌کرد.

نظام سلطه؛ تسخیر ذهن‌ها قبل از حکومت بر سرزمین‌ها

یکی از نکات مهمی که در این بیانات به آن اشاره می‌شود، نحوهٔ تثبیت قدرت در دوران بنی‌امیه است. مسئله فقط شمشیر و سرکوب نبود. حکومت، پیش از آنکه بر سرزمین‌ها مسلط شود، تلاش می‌کرد برداشت مردم از دین را تغییر دهد. به‌تدریج این تصور در جامعه جا انداخته می‌شد که اطاعت از حاکم، حتی اگر با ظلم و زور به قدرت رسیده باشد، وظیفه‌ای دینی است.

همین‌جا تحریف، به ابزار قدرت تبدیل می‌شود. وقتی مفاهیم اساسی دین جابه‌جا شوند، نگاه مردم هم تغییر می‌کند. جامعه‌ای که باید در برابر ظلم حساس باشد، کم‌کم به جایی می‌رسد که سلطه را امری طبیعی یا حتی تقدیر الهی می‌بیند. در واقع، حکومت فقط بر رفتار مردم اثر نمی‌گذاشت؛ تلاش می‌کرد فهم عمومی از عدالت، دین و جایگاه حاکم را هم مطابق منافع خود شکل دهد. چیزی که امروز «مهندسی افکار عمومی» نامیده می‌شود.

نخبگانی که بلندگوی روایت قدرت شدند

طبیعتاً چنین پروژه‌ای بدون همراهی چهره‌های اثرگذار جامعه پیش نمی‌رفت. بخشی از سخنان رهبر انقلاب دقیقاً به همین موضوع می‌پردازد؛ نقش افرادی که به‌جای حراست از حقیقت، در کنار قدرت قرار گرفتند. بعضی از فقها، محدثان، قاریان و چهره‌های شناخته‌شدهٔ مذهبی، در ازای حمایت مالی و سیاسی توسط دستگاه خلافت، همان قرائتی از دین را ترویج می‌کردند که حکومت به آن نیاز داشت.

ماجرا فقط به چند عالم وابسته محدود نمی‌شد؛ بلکه نوعی شبکهٔ مشروعیت‌ساز شکل گرفته بود. حکومت می‌دانست اگر روایتش از زبان افراد مورد اعتماد مردم شنیده شود، پذیرش آن بسیار آسان‌تر خواهد شد. مردم معمولاً حقیقت را از دریچهٔ کسانی می‌بینند که به آنها اعتماد دارند. این سازوکار، برای دنیای امروز هم ناآشنا نیست. هنوز هم قدرت‌های سیاسی و رسانه‌ای تلاش می‌کنند با استفاده از اعتبار چهره‌های مرجع، روایت مطلوب خود را به افکار عمومی منتقل کنند و آن را به حقیقت غالب تبدیل سازند.

تکرار؛ کارخانهٔ تولید ذهنیت

در این بیانات، بر مسئلهٔ تکرار هم تأکید شده است؛ اینکه چگونه روایت‌های تحریف‌شده بار‌ها و بار‌ها بازگو می‌شدند تا آرام‌آرام در ذهن جامعه تثبیت شوند. این همان سازوکاری است که رسانه‌ها در دوره‌های مختلف از آن استفاده کرده‌اند. وقتی گزاره‌ای به طور مداوم تکرار شود، حتی اگر بن‌مایه‌ی محکمی نداشته باشد، به‌مرور برای بخشی از جامعه بدیهی به نظر می‌رسد.

نمونه‌ای که رهبر شهید انقلاب مثال می‌زنند، ادعای برتری «خلافت» بر «نبوت» است؛ حرفی که در حالت عادی عجیب و حتی مضحک به نظر می‌رسد، اما در فضایی که ابزار روایت‌سازی در اختیار قدرت باشد، می‌تواند به تدریج جا بیفتد. در چنین شرایطی، حقیقت زیر سایهٔ تکرار قرار می‌گیرد و قضاوت مردم بیش از آنکه بر واقعیت استوار باشد، تابع روایت مسلط می‌شود. این همان نقطه‌ای است که رسانه، از وسیلهٔ آگاهی‌بخشی به ابزار سلطه تغییر ماهیت می‌دهد.

امام باقر (ع) حقیقت را به مردم برگرداند

در برابر این جریان، امام باقر (ع) مسیری متفاوت را آغاز کردند؛ حرکتی که صرفاً محدود به تدریس احکام یا بیان معارف فردی نبود. آنچه در این روایت رهبر انقلاب از دوران امام پنجم شیعیان برجسته می‌شود، تلاش امام برای اصلاح فهم عمومی جامعه است؛ یعنی شکستن قرائت رسمیِ قدرت و بازگرداندن معارف اصیل اسلامی به ذهن مردم.

امام باقر (ع) با تبیین قرآن، روشن کردن حقیقت حکومت اسلامی و آشکار کردن تحریف‌هایی که در جامعه رواج یافته بود، نوعی بازسازی فکری و فرهنگی را دنبال می‌کردند. هرکس که در معرض این معارف قرار می‌گرفت و به دستگاه قدرت وابستگی نداشت، نگاهش به حاکمیت عوض می‌شد. از این منظر، فعالیت علمی امام باقر (ع) نه صرفاً یک حرکت آموزشی یا فقهی، که تلاشی عمیق برای بازگرداندن قدرت تشخیص به جامعه بود؛ تا مردم بتوانند میان حقیقت دین و قرائتی که در خدمت قدرت ساخته شده، تفاوت قائل شوند.

نبردی که هنوز ادامه دارد

شاید مهم‌ترین نکتهٔ این روایت تاریخی، شباهت آن با جهان امروز باشد. امروز هم نظام سلطه، پیش از هر چیز، برای تسلط بر ذهن‌ها تلاش می‌کند. رسانه، تکرار، چهره‌های مرجع و بازتعریف مفاهیم، همچنان از مهم‌ترین ابزار‌های اثرگذاری بر افکار عمومی‌اند. از همین زاویه می‌توان مبارزهٔ امام باقر (ع) را تلاشی برای مقابله با تحریف دانست؛ تا حقیقت، در انحصار قدرت باقی نماند.

در این تصویر، امام باقر (ع) در میانهٔ نبردی قرار دارند که میدان اصلی آن ذهن و آگاهی مردم است. نبردی علیه روایتی که می‌کوشید ظلم را مقدس، تبعیض را طبیعی و حکومت فاسد را مشروع جلوه دهد؛ و شاید به همین دلیل است که مسئلهٔ تحریف، هنوز هم یکی از اصلی‌ترین میدان‌های تقابل میان حقیقت و قدرت به شمار می‌رود.

منبع: فارس