باشگاه خبرنگاران جوان؛ مریم رضایی - محمدحسن اسدی، شهردار شیراز، در مراسم معنوی تعویض قرآن دروازه قرآن (گنج پنهان) که به مناسبت ۱۵ اردیبهشت، روز شیراز برگزار شد، بر جایگاه ویژه این شهر در کشور و جهان تأکید کرد. 

او با اشاره به برخورداری شیراز از بنا‌های تاریخی، هویت ایرانی اسلامی، باغات و فضا‌های ارزشمند، آب‌وهوای مناسب و مردمان نجیب، این شهر را در شمار شهر‌های شاخص کشور دانست که در بسیاری از نقاط جهان نیز با نام و نشان خود شناخته می‌شود. اسدی این موضوع را مسئولیت سنگین‌تری برای مدیریت شهری دانست.

شهردار شیراز از برنامه‌ریزی‌های صورت گرفته برای ارتقای جایگاه جهانی شیراز خبر داد و اظهار داشت: در برنامه پیش‌رو، شعاری با عنوان "انتخاب ۱۰۰ شهر برتر جهان" تعیین شده است. همکاران شهرداری در حال بررسی شاخص‌ها و مصادیق شهر‌های برتر دنیا و تطبیق آن با ویژگی‌های شیراز به‌عنوان شهری ایرانی اسلامی، فرهنگی، ادبی و تاریخی هستند تا امکان معرفی این شهر در جمع ۱۰۰ شهر برتر جهان فراهم شود. شیراز از این ظرفیت و شایستگی برخوردار است و در صورت تلاش مدیریت شهری و سایر مسئولان، این هدف قابل تحقق بوده و می‌تواند تحولی تازه در این شهر کهن ایجاد کند.

او در ادامه به اجرای یکی از مهم‌ترین پروژه‌های فضای سبز شهری اشاره کرد و گفت: یکی از برنامه‌های راهبردی و عملیاتی مدیریت شهری، احداث پارک ۴۰۰۰ هکتاری است که از منطقه منصورآباد آغاز شده و عملیات اجرایی آن شروع شده است و تا چند ماه آینده فاز نخست آن به بهره‌برداری خواهد رسید. این پارک از ضلع شمالی بزرگراه آیت‌الله حائری شیرازی و شهید سلیمانی در منصورآباد آغاز شده و به سمت ارتفاعات جوادیه، اکبرآباد، زیباشهر و ارتفاعات مشرف بر سعدی امتداد می‌یابد و یکی از اضلاع آن در محدوده دروازه قرآن قرار دارد که به‌عنوان یکی از نقاط شاخص این طرح در نظر گرفته شده است.

اسدی یادآور شد که در این محور، احداث المانی در ارتفاعی بالاتر پیش‌بینی شده است، هرچند تمامی نماد‌های احتمالی در این محدوده تحت تأثیر بنای ارزشمند دروازه قرآن قرار دارند و این اثر شاخص، جایگزینی ندارد و سایر عناصر نیز با تأسی از این بنای ماندگار طراحی خواهند شد.

شهردار شیراز با اشاره به برنامه‌های فرهنگی هفته شیراز عنوان کرد: برنامه‌های متعددی توسط سازمان فرهنگی شهرداری برای این هفته پیش‌بینی شده است. در سال گذشته، در شرایط عادی، ۱۵ هیئت در سطوح وزرا، شهرداران و سفرا از کشور‌های مختلف به شیراز سفر کردند و به مدت ۳ روز میهمان این شهر بودند و با رضایت کامل شیراز را ترک کردند، اما در ماه‌های اخیر به‌دلیل شرایط کشور، امکان تکرار این دیدار‌ها فراهم نشده است.

او افزود: برخی برنامه‌ها که ماهیت شادتر داشت، با توجه به شرایط روحی جامعه و فقدان شهدای گرانقدر که در شهر و کشور تقدیم شده‌اند و لزوم همدردی با خانواده‌های آنان، تغییر یافته است و در عین حال برنامه‌هایی نظیر شب شعر و سایر رویداد‌های فرهنگی در این هفته برگزار خواهد شد.

شهردار شیراز همچنین از بهره‌برداری پروژه‌های متعدد در این ایام خبر داد و گفت: در اردیبهشت‌ماه و همزمان با هفته شیراز، پروژه‌های مختلفی به بهره‌برداری خواهد رسید، از جمله میدان نقاره‌خانه که از مطالبات شهروندان بوده است، موزه بلدیه شهرداری شیراز و همچنین پروژه‌های عمرانی، خدمات شهری، حمل‌ونقل و پروژه‌های مناطق که در این ایام افتتاح شده و در اختیار شهروندان قرار می‌گیرد.

محمدعلی چوبینی، رئیس سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شهرداری شیراز، نیز در این مراسم اظهار داشت: امسال سومین سالی است که سنت ارزشمند و ماندگاری در دوره مدیریتی فعلی پایه‌گذاری شده است؛ سنتی که در روز شیراز با برگزاری نخستین برنامه‌ها و آیین تعویض قرآن در دروازه قرآن همراه است.

او با اشاره به جایگاه تاریخی و فرهنگی دروازه قرآن افزود: شیراز به عنوان شهری با بیش از یازده قرن پیشینه کتابت قرآن، دارای دروازه‌ای است که به‌عنوان ورودی شهر با قرآن شناخته می‌شود و این موضوع نشان‌دهنده هویت عمیق اسلامی این شهر است. این پیوند تاریخی با قرآن کریم، جایگاهی ویژه در فرهنگ عمومی مردم شیراز دارد.

چوبینی ادامه داد: در فرهنگ عامه مردم شیراز، قرآن همواره در مناسبت‌های مختلف جایگاه ویژه‌ای داشته است؛ از جمله در آیین‌های شادی همچون ازدواج که عروس و داماد با عبور از زیر قرآن زندگی مشترک خود را آغاز می‌کردند. همچنین در موقعیت‌های مختلف مانند اعزام به سفر یا شرکت در آزمون‌های مهم، مردم با اعتقاد به این سنت، افراد خود را از زیر قرآن عبور می‌دادند. این باور‌ها نشان‌دهنده عمق حضور قرآن در زندگی روزمره مردم شیراز است.

رئیس سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شهرداری شیراز با تأکید بر اهمیت این اثر فاخر گفت: دروازه قرآن نه تنها مهم‌ترین یادمان و المان شهری شیراز است، بلکه اثری بی‌همتا محسوب می‌شود. همچنین کتابت قرآن در شیراز همواره جایگاه ویژه‌ای داشته و هنرمندان و خوشنویسان این شهر در طول سده‌ها آثار برجسته‌ای در این حوزه خلق کرده‌اند.

معاون شهردار شیراز نیز در این مراسم افزود: اجرای این برنامه موجب می‌شود که هر سال حداقل یک قرآن در شیراز کتابت و ارائه شود و این سنت ارزشمند استمرار یابد. اتفاق مبارکی که امروز شاهد آن هستیم، تداوم همین مسیر فرهنگی است.

چوبینی همچنین با اشاره به برنامه سال گذشته گفت: در سال گذشته، با تلاش استادان برجسته و از جمله یکی از مفاخر معاصر شهر، قرآنی در این مجموعه ارائه شد که در آن زمان به صورت نیمه‌تمام و پیش از تکمیل اسکن و جلدسازی رونمایی شده بود، اما امسال نسخه کامل آن آماده و جانمایی شده و در اختیار مدیران و مسئولان قرار می‌گیرد.

او، این اثر را گنج پنهان و گنجینه‌ای ارزشمند برای شهر شیراز توصیف کرد و گفت: «دروازه قرآن به عنوان ورودی شهر، نماد معنویت و هویت شیراز است.

دروازه قرآن؛ کانون تاریخی و هویتی شیراز

مصطفی ندیم، استاد دانشگاه شیراز و شیرازشناس نیز با تشریح پیشینه تاریخی دروازه قرآن، این اثر را یکی از مهم‌ترین کانون‌های تاریخی، فرهنگی و هویتی شیراز دانست و بر نقش آن در تحولات شهری و اجتماعی این کلان‌شهر تأکید کرد.

ندیم در سخنانی با تبریک روز شیراز به شهروندان، از تلاش متولیان شهری در پاسداشت این مناسبت قدردانی کرد و گفت: این سنت ارزشمند با همت مسئولان و همراهی فرهیختگان شکل گرفته است.

او با اشاره به جایگاه تاریخی محدوده دروازه قرآن اظهار کرد: شیراز به دلیل برخورداری از آثار متعدد تاریخی، جایگاهی شاخص در ایران دارد و به اعتقاد بنده، مهم‌ترین نقطه تاریخی این شهر، محدوده‌ای است که در حال حاضر در آن قرار داریم؛ جایی که بیش از ۲۵ اثر تاریخی مهم در اطراف آن قرار گرفته است.

ندیم با تقسیم‌بندی تاریخ دروازه قرآن به ۲ دوره «از زمان ساخت تا صفویه» و «از صفویه تا امروز» افزود: برخی پژوهشگران ساخت این بنا را به دوره آل بویه نسبت داده‌اند، اما مستندات دقیقی در این زمینه وجود ندارد و آنچه مسلم است، مرمت این دروازه در دوره آل بویه انجام شده و به احتمال زیاد، ساخت اولیه آن به پیش از این دوره بازمی‌گردد.

او ادامه داد: در فاصله دوره آل بویه تا صفویه، این محدوده شاهد رویداد‌های مهم تاریخی و ایجاد سازه‌های ارزشمند بوده است. اهمیت دروازه قرآن به دلیل کارکرد‌های متنوع اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و حتی نظامی آن است. وجود قنات رکن‌الدوله و اشاره به آب رکنی در اشعار حافظ، از جمله نشانه‌های اهمیت این محدوده در تاریخ شیراز است.

این استاد دانشگاه شیراز، دوره صفویه را مهم‌ترین مقطع تاریخی در توسعه این محدوده دانست و گفت: در این دوره، امام‌قلی‌خان با انجام اقداماتی از جمله تعریض مسیر، ایجاد راه ارتباطی مناسب و ساخت پل‌ها، زمینه تبدیل این مسیر به جاده اصلی را فراهم کرد که نقش مهمی در توسعه شیراز داشت.

ندیم با اشاره به آسیب‌های تاریخی وارده به شیراز بیان کرد: پس از حمله افغان‌ها، این شهر دچار خسارات زیادی شد، اما به اعتقاد من، بیشترین آسیب در دوره نادرشاه به شیراز وارد شد؛ به‌گونه‌ای که باغ‌های کهن شهر از بین رفت و درختان قدیمی نابود شدند.

او افزود: در دوره زندیه، کریم‌خان زند شهری ویران را تحویل گرفت و اقدامات گسترده‌ای در راستای آبادانی انجام داد. مرمت دروازه قرآن، ساخت فضا‌های جانبی، ایجاد آب‌انبار و قرار دادن قرآن به خط ابراهیم سلطان در این دروازه، از جمله اقدامات مهم این دوره بود که موجب شکل‌گیری آیین‌های مردمی همچون عبور از زیر طاق برای طلب برکت شد.

این شیرازشناس با اشاره به اهمیت این محدوده در دوره قاجار گفت: در این دوره نیز دروازه قرآن از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بود و فضا‌هایی همچون خلعت‌پوشان در آن شکل گرفت. همچنین برخی اقدامات تخریبی در این دوره صورت گرفت که نمونه‌هایی از آن در سایر نقاط استان نیز قابل مشاهده است.

ندیم در ادامه به تخریب دروازه قرآن در سال ۱۳۱۵ اشاره کرد و افزود: به دلیل باریک بودن مسیر و افزایش تردد خودروها، این بنا تخریب شد که موجب تأثر شدید مردم شیراز شد. با این حال، در سال ۱۳۲۷ با همت حسین ایگار بنایی مشابه دوره زندیه ساخته شد و پس از درگذشت وی در سال ۱۳۳۱، پیکرش در مجاورت این بنا به خاک سپرده شد.

او در پایان با اشاره به وجود آثار متعدد تاریخی در این محدوده از جمله آرامگاه خواجوی کرمانی، گهواره دیو و دیگر نشانه‌های تاریخی، تأکید کرد: هر یک از این آثار نیازمند بررسی و معرفی جداگانه است و ظرفیت‌های گسترده‌ای برای شناخت هویت تاریخی شیراز در این محدوده نهفته است.