باشگاه خبرنگاران جوان - شبکه خبری الجزیره در گزارشی به روند توسعه صنایع تسلیحاتی ایران در سایه تحریم‌های چندین دهه گذشته آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران پرداخته و نوشت که صنایع نظامی ایران با وجود این تحریم ها، وحشت بزرگ‌ترین ارتش نظامی دنیا را به دنبال داشته است.

الجزیره با اشاره به تحویل ۷۹ فروند جنگنده اف ۱۴ آمریکایی قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران نوشت که ایران با چالش نگهداری این هواپیماها، بدون پشتیبانی فنی و لجستیکی آمریکا مواجه بود. بر اساس این گزارش این جنگنده از نظر نگهداری یک کابوس بود، زیرا موتور‌های TF ۳۰ که در اصل برای بمب‌افکن‌های F-۱۱۱ Aardvark طراحی شده بودند و نه برای جنگنده‌ها، در محیط نبرد‌های هوایی با شدت بالا عملکرد ناپایداری داشتند. تخمین زده می‌شد که این جنگنده برای هر ساعت پرواز به ۴۰ ساعت کار زمینی نیاز دارد. اما تلاش‌های ایران همه انتظارات را برعکس کرد.

در سال ۱۹۸۲، جمهوری اسلامی ایران با اعلام «جهاد خودکفایی»، تولید داخلی قطعات ساده هواپیما را آغاز کرد. به این ترتیب جنگنده‌های ایرانی به پرواز ادامه دادند. هنگامی که موشک‌های اصلی «ای‌آی‌ام-۵۴ فینیکس» به اتمام رسید، ایران موشک «فکور-۹۰» را به عنوان جایگزین داخلی توسعه داد. مهندسان موفق شدند این موشک را با سیستم کنترل آتش هواپیمای آمریکایی ادغام کنند.

الجزیره می‌افزاید که مشکل آمریکا در حال حاضر تعداد جنگنده‌های فعال ایران نیست، بلکه نگرانی اصلی آنها توانایی سازمانی است که این هواپیما‌ها را با وجود انزوا و تحریم‌ها در حال پرواز نگه داشت. مشکل واشنگتن در الگوی سازمانی و انعطاف‌پذیری صنعتی ایران بود که پس از پایان جنگ با عراق آن را تقویت کرد و در ابعاد مهندسی معکوس، تأمین قطعات از طریق بازار سیاه و تولید داخلی تجهیزات به دنبال تقویت توان تسلیحاتی خود بر آمد.

برنامه موشکی ایران

الجزیره در ادامه به بررسی ناوگان موشکی ایران پرداخته و نوشت که مهندسی معکوس موشک‌ها و تولید انواع مختلف آنها به ایران این امکان را داده است که ساخت انواع موشک‌های دوربرد را توسعه داده و آنها را با مواد سبک‌تر برای افزایش برد تولید کند.

این توانمندی صنعتی به عرصه تولید موشک‌های بالستیک داخلی منتقل شد و ایران امروز بزرگترین زرادخانه موشک‌های بالستیک در خاورمیانه را در اختیار دارد. در سال ۲۰۲۲، ژنرال کنت مک کنزی، فرمانده نیرو‌های مرکزی آمریکا در منطقه، اظهار داشت که ایران بیش از ۳۰۰۰ موشک بالستیک در اختیار دارد، رقمی که شامل ذخایر رو به رشد موشک‌های کروز تهاجمی زمینی نمی‌شود. این زرادخانه موشکی، وارداتی نیست.

به نوشته این گزارش، برنامه موشکی ایران در طول جنگ ایران و عراق به عنوان ابزاری برای بازدارندگی حملات موشکی اسکاد عراق و جبران کمبود نیروی هوایی این کشور آغاز شد. در سال ۱۹۸۴، ایران اولین موشک‌های اسکاد ساخت روسیه را از لیبی به دست آورد و در ادامه لوازم موشک‌های اسکاد و سکو‌های پرتاب را از کره شمالی و چین وارد کرد. مهندسان ایرانی در دهه ۹۰ فناوری اسکاد را مهندسی معکوس کردند و موشک‌های شهاب ۱ و شهاب ۲ را به تولید داخل رساندند.

پیشرفت موشک‌های ایران فراتر از آن بود که به فناوری وارداتی متکی باشند. ایران در ادامه موشک‌های میان‌برد با سوخت جامد مانند سجیل ۲ با بردی نزدیک به ۲۰۰۰ کیلومتر و موشک‌های دقیق‌تر مانند عماد و خیبر شکن را تولید کرد. تبدیل سوخت مایع موشک‌ها به سوخت جامد جهشی قابل توجه در این عرصه بود. موشک‌های با سوخت جامد سریع‌تر پرتاب می‌شوند، مانور دادن با آنها آسان‌تر است و هدف قرار دادن آنها قبل از پرتاب دشوارتر است. در ادامه این روند، موشک‌های فتاح در ژوئن ۲۰۲۳ تولید شد و ایران ورود خود به باشگاه کشور‌های دارای موشک‌های «هایپر سونیک» را جشن گرفت.

الجزیره می‌افزاید که توسعه موشک‌های مافوق صوت کارآمد یکی از پیچیده‌ترین چالش‌های فنی در عرصه موشکی است، چرا که تولید وسایل نقلیه‌ای را می‌طلبد که قادر به تحمل گرمای عظیم، حفظ پایداری آیرودینامیکی و حمل بار مؤثر باشند، که این امر مستلزم پیشرفت علمی و آزمایش‌های مداوم است. به همین دلیل، پس از دهه‌ها تحقیق، تنها تعداد کمی از کشور‌ها دارای قابلیت‌های واقعی یا تجربی در این زمینه هستند، که به ۴ کشور محدود می‌شود: روسیه، آمریکا، چین و ایران.

ایران رسماً اعلام کرده است که دارای دو موشک است که معیار‌های سلاح مافوق صوت را در خود دارند. این موشک‌ها توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با تکیه بر فناوری موشک‌های بالستیک سوخت جامد و انجام اصلاحاتی برای افزایش مانور و حفظ سرعت بالا تولید شد. اولین این موشک‌ها، «فتاح ۱» بود که ایران با تولید آن وارد عرصه موشک‌های فراصوت شد. طبق اعلام ایران، موشک فتاح ۱ می‌تواند به سرعتی بین ۱۳ تا ۱۵ ماخ و بردی حدود ۱۴۰۰ کیلومتر دست یابد. فتاح ۱ به عنوان یک موشک بالستیک میان‌برد، مجهز به کلاهک جنگی است که قادر به تغییر مسیر خود در حین پرواز است.

موشک فتاح ۱ با سوخت جامد کامل کار می‌کند که به آن مزیت آماده‌سازی سریع برای پرتاب را در مقایسه با موشک‌های سوخت مایع می‌دهد. این موشک با دقت هدایت می‌شود و به دلیل توانایی مانور در ارتفاعات و مسیر‌های متغیر، نمی‌توان آن را با موشک دیگری نابود کرد. ایران اعلام کرده است که این موشک می‌تواند پیشرفته‌ترین سامانه‌های دفاع هوایی در سرزمین‌های اشغالی را دور بزند.

ایران همچنین از نسخه پیشرفته‌ای از همین موشک با نام فتاح ۲ خبر داد. این مدل در نوامبر۲۰۲۳ رونمایی شد. فتاح ۲ یک موشک کاملاً تولید داخلی و یک دستاورد فنی منحصر‌به‌فرد است. واضح‌ترین آزمایش این زرادخانه در میدان نبرد و پس از حملات رژیم صهیونیستی به ایران در جنگ ۱۲ روزه صورت گرفت. ایران در طول ۱۲ روز، بیش از ۵۰۰ موشک بالستیک به سمت سرزمین‌های اشغالی پرتاب کرد.

طبق تحلیل مؤسسه یهودی امنیت ملی آمریکا (JINSA)، اسرائیل و آمریکا در مجموع تنها ۲۷۳ موشک از ۵۷۴ موشک پرتاب شده توسط ایران را رهگیری کردند، در حالی که ۴۹ موشک به مناطق مسکونی، پایگاه‌ها و تأسیسات زیرساختی اسرائیل اصابت کرد. در پایان این جنگ، مهمات رهگیری اسرائیل و آمریکا تا حد خطرناکی تخلیه شده بود. همچنین برخی از موشک‌های فتاح به سامانه آرو-۳ اسرائیل نفوذ کرده و با دقت به اهداف خود اصابت کردند. به این ترتیب اصابت موشک‌های ایرانی به اهداف خود باعث دستیابی به معادله بازدارندگی توسط ایران شد.

ناوگان زیردریایی و مین‌ها

بنا به گزارش الجزیره، ایران امروز یکی از بزرگترین و متنوع‌ترین ناوگان‌های زیردریایی در خاورمیانه را در اختیار دارد که تخمین زده می‌شود بین ۲۸ تا ۳۰ زیردریایی باشد. این تجهیزات شامل زیردریایی‌های «کیلو» ساخت روسیه، زیردریایی‌های متوسط فاتح تولید داخلی و ناوگانی از زیردریایی‌های مینیاتوری غدیر است. مسیر توسعه تسلیحات ایران در این عرصه نیز شامل واردات، مهندسی معکوس و سپس تولید داخلی رو به رشد است.

زیردریایی‌های کیلو که هر کدام ۷۴ متر طول دارند، در سواحل شهر بندرعباس در نزدیکی تنگه هرمز مستقر هستند و می‌توانند علاوه بر قابلیت مین گذاری، ۱۸ اژدر یا موشک کروز ضد کشتی را حمل کنند.

در سال ۲۰۰۷، ایران شروع به استقرار زیردریایی‌های مینیاتوری غدیر برای عملیات در آب‌های کم‌عمق خلیج فارس کرد. طراحی این زیردریایی‌ها بر اساس زیردریایی‌های «یونو» کره شمالی بود که مهندسی معکوس شده و به صورت محلی تولید شدند. این زیردریایی‌ها با طول ۲۹ متر، برای عمق‌های حدود ۵۰ متر طراحی شده‌اند که زیردریایی‌های بزرگ کیلو نمی‌توانند به طور مؤثر در آن کار کنند. شوری بالای آب، جریان‌های آبی قوی و ترافیک دریایی متراکم از دیگر شرایطی است که این زیردریایی‌ها می‌توانند به راحتی در آن فعالیت داشته باشند. ایران امروز بین ۱۵ تا ۲۳ زیردریایی از این نوع را در اختیار دارد.

ایران در فوریه ۲۰۱۹، با جهشی بی سابقه زیردریایی فاتح را به خدمت گرفت. فاتح اولین زیردریایی ساحلی متوسط (با وزن ۶۰۰ تن) بود که به طور کامل در داخل کشور طراحی و ساخته شد. فاتح با طول ۴۸ متر و چهار لوله اژدر ۵۳۳ میلی‌متری، می‌تواند اژدر و موشک‌های کروز ضد کشتی پرتاب کند. این زیردریایی می‌تواند تا عمق ۲۰۰ متری فرو برود و تا پنج هفته در دریا بماند.

تنگه هرمز و برگ برنده مین‌های دریایی

البته تهدید اصلی از سوی ایران، اژدر‌ها و موشک‌های کروز نیستند، بلکه مین‌ها هستند. زیردریایی کیلو می‌تواند در هر ماموریت ۲۴ تا ۳۶ مین را کار بگذارد. ناوگان غدیر این قابلیت را در آب‌های کم‌عمق نیز انجام می‌دهد. زیردریایی‌های فاتح نیز می‌توانند علاوه بر محموله اژدر خود، هشت مین دریایی را حمل کنند.

به نوشته الجزیره، توانایی مین‌گذاری مخفیانه ایران، با مهم‌ترین اهرم فشار جغرافیایی این کشور، یعنی تنگه هرمز، مرتبط است. بر اساس برآورد‌های سال ۲۰۲۵، ایران حدود ۶۰۰۰ مین دریایی دارد که این رقم نسبت به برآورد آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا در سال ۲۰۱۹ که ۵۰۰۰ مین را ذکر کرده بود، افزایش قابل توجهی نشان می‌دهد. این تعداد شامل مین‌های تماسی ساده، مین‌های لنگردار که در زیر سطح شناورند و مین‌های پیشرفته کف دریا با اثرات چندگانه می‌شود که تهران از روسیه و چین خریداری کرده است.

الجزیره در پایان ضمن ستایش صنایع نظامی ایران می‌نویسد که ایران در حال حاضر بزرگترین زرادخانه موشکی در خاورمیانه، یک ناوگان زیردریایی توسعه یافته و مهماتی به اندازه ۶ هزار مین دریایی را در اختیار دارد.