باشگاه خبرنگاران جوان؛ مریم رضایی - سمنو یکی از کهن‌ترین نذری‌های آیینی ایران است که از جوانه گندم تهیه می‌شود. هرچند این خوراک سنتی بیشتر به‌عنوان یکی از اجزای سفره هفت‌سین نوروزی شناخته می‌شود، اما در فرهنگ عامه و باور‌های مذهبی، پخت سمنو جایگاهی ویژه در ادای نذر و طلب حاجت دارد و در مناسبت‌هایی همچون اربعین حسینی، غالباً به نیت حضرت فاطمه زهرا (س) پخته می‌شود.

سمنو پس از پخت، رنگی قهوه‌ای روشن تا تیره به خود می‌گیرد و از همین‌رو در برخی مناطق با عنوان حلوای سمنگ شناخته می‌شود. این خوراک سنتی در گویش‌های محلی نیز نام‌های متنوعی دارد؛ چنان‌که در لهجه‌های لُری، لَکی و شیرازی به آن «سَمَنی» می‌گویند.

برخی پژوهشگران ریشه واژه سمنو را برگرفته از ترکیب «سه‌منو» می‌دانند که به نسبت مواد اولیه آن بازمی‌گردد و در گذر زمان دچار دگرگونی لفظی شده است.

ویژگی شاخص سمنو، شیرینی طبیعی آن بدون استفاده از شکر است که از شیره جوانه گندم حاصل می‌شود. برای تهیه سمنو، ابتدا گندم را در آب می‌خیسانند تا جوانه بزند؛ سپس جوانه‌ها در سینی گسترده شده و با پارچه‌ای مرطوب پوشانده می‌شود تا رشد کنند.

در این مرحله، جوانه‌ها باید از نور دور نگه داشته شوند؛ چراکه سبز شدن آنها موجب تلخی سمنو خواهد شد. پس از رسیدن جوانه‌ها، آنها را می‌کوبند، شیره‌گیری و صاف می‌کنند.

در سنت‌های قدیمی، کوبیدن جوانه‌های گندم اغلب بر عهده دختران دم‌بخت و زنان جوان بود. شیره به‌دست‌آمده در دیگ‌های بزرگ ریخته شده و روی آتش قرار می‌گیرد؛ سپس به میزان مشخصی آرد گندم به آن افزوده می‌شود. در تمام مراحل پخت، هم‌زدن مداوم سمنو ضروری است تا از ته‌گرفتن آن جلوگیری شود. پس از پایان پخت نیز، سمنو را برای رسیدن به قوام مطلوب، به‌اصطلاح «دَم می‌کنند».

بسیاری از افراد، پخت سمنو را به‌عنوان نذری چندساله انجام می‌دهند و پس از برآورده‌شدن حاجت، هر سال به این نذر وفادار می‌مانند. در مقابل، برخی پیش از اجابت نذر اقدام به پخت سمنو می‌کنند و معتقدند ادای نذر پیش از موعد، موجب توجه ویژه حضرت زهرا (س) و اجابت حتمی دعا خواهد شد.

از آنجا که هم‌زدن سمنو باید به‌صورت پیوسته و بدون وقفه انجام شود، در مراسم سمنوپزان افرادی برای کسب ثواب و طلب حاجت، داوطلبانه «پای دیگ سمنو» می‌روند. در باور عمومی، گشودن درِ دیگ سمنویی که دم گذاشته شده، باید توسط صاحب نذر یا فردی با حاجت مهم انجام شود تا به برآورده‌شدن خواسته‌اش بینجامد.

همزمان با پخت سمنو، خواندن زیارت حضرت زهرا (س)، دعای توسل، حدیث کسا و اقامه نماز حاجت از جمله اعمال رایج در این آیین معنوی است. آیین سمنوپزان در مناطق مختلف کشور، آداب و رسوم خاص خود را دارد؛ از جمله روشن‌کردن شمع بر روی دیگ یا قرار دادن قرآن و آینه هنگام دم‌کردن سمنو، با این باور که این نذری مورد تبرک حضرت زهرا (س) قرار می‌گیرد.

پس از برداشتن درِ دیگ، شکل‌گیری برجستگی‌ها و فرورفتگی‌هایی بر سطح سمنو، در باور عامه نشانه‌ای از نظرکرده بودن نذری تلقی می‌شود و برخی این نقش‌ها را شبیه مهر، تسبیح یا اسامی متبرک می‌دانند که حکایت از اجابت حاجت صاحب نذر دارد.

بر اساس این باورها، تأکید می‌شود افرادی که در اطراف دیگ سمنو حضور دارند، همگی پاک و طاهر باشند. قداست این نذری در فرهنگ مردم تا آنجاست که معتقدند در لحظه باز کردن دیگ یا افزودن گندم به سمنو، هیچ دعایی بی‌پاسخ نمی‌ماند.

و حالا در آستانه ایام الله دهه فجر و نیمه شعبان برای بیست‌ودومین سال متوالی، مسجدالرقیه (س) شیراز با پخت ۵۰ تن سمنوی نذری بار دیگر به کانونی برای همبستگی و مشارکت مردمی تبدیل شد.

این آیین معنوی با حضور پرشور جوانان و نوجوانان در کنار ریش‌سفیدان و معتمدان محله ولیعصر شیراز برگزار شد و جلوه‌ای عینی از نقش محوری مساجد در تقویت پیوند‌های اجتماعی و اجرای برنامه‌های فرهنگی محله‌محور را به نمایش گذاشت.

برهانیان، مسئول پایگاه مقاومت بسیج مسجدالرقیه (س) شیراز، با اشاره به روند برگزاری این مراسم گفت: عوامل اجرایی پخت این نذری ۵۰ تنی، از حدود یک ماه پیش مقدمات کار را فراهم کردند و در ایام نیمه شعبان، با مشارکت گسترده مردم، پخت سمنو انجام و برای توزیع میان ۲۵ هزار خانوار آماده شد.

او افزود: این آیین هر ساله با اتکا به نذورات و کمک‌های مردمی برگزار می‌شود و نمونه‌ای موفق از هم‌افزایی مسجد، مردم و پایگاه بسیج در خدمت‌رسانی اجتماعی است.

آئین سنتی پخت سمنو یکی از آئین‌های سنتی، قدیمی و از نذورات مهم مردم استان فارس در ایام پایانی سال است.